Đại tướng Chu Huy Mân (1913-2006) là nhà lãnh đạo, chỉ huy quân sự trưởng thành qua 2 cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.

Hơn 76 năm tuổi Đảng, ông đảm nhiệm nhiều trọng trách trong Quân đội nhân dân Việt Nam, ghi dấu ấn tại các chiến trường Việt Nam và trong quá trình thực hiện nhiệm vụ quốc tế tại Lào. Biệt danh “Hai Mạnh” gắn với ông từ sự đánh giá của Chủ tịch Hồ Chí Minh về năng lực đảm nhiệm đồng thời 2 lĩnh vực chính trị và quân sự.

Từ người chiến sĩ cách mạng đến cán bộ chỉ huy quân đội

Đại tướng Chu Huy Mân sinh ngày 17/3/1913 tại xã Yên Lưu, Tổng Yên Trường, Phủ Hưng Nguyên cũ (nay thuộc tỉnh Nghệ An). 

Năm 1929, ông tham gia hoạt động cách mạng, giữ vai trò Đội phó Đội Tự vệ đỏ. Tháng 11/1930, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Trong quá trình hoạt động, ông nhiều lần bị thực dân Pháp bắt giam. Năm 1943, sau khi vượt ngục, ông tiếp tục hoạt động tại Quảng Nam cũ, tham gia xây dựng tổ chức Việt Minh và giữ cương vị Phó Bí thư Tỉnh ủy.

Trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông tham gia lãnh đạo phong trào giành chính quyền tại Quảng Nam. Sau đó, ông chuyển sang công tác quân đội, lần lượt đảm nhiệm các vị trí chỉ huy tại Trung đoàn 72, 74 và 174. Năm 1950, ông cùng Trung đoàn 174 tham gia Chiến dịch Biên giới, trong đó có trận Đông Khê.

Tháng 5/1951, ông được giao làm Phó Chính ủy Đại đoàn 316, sau đó giữ chức Chính ủy, Bí thư Đảng ủy Đại đoàn. Ông cùng đơn vị tham gia các chiến dịch Hòa Bình, Tây Bắc, Thượng Lào và Điện Biên Phủ. Tại chiến dịch năm 1954, Đại đoàn 316 tiến công các cứ điểm phía Đông tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, trong đó có A1, C1 và C2. Chiến dịch kết thúc thắng lợi ngày 7/5/1954.

3 lần sang Lào thực hiện nhiệm vụ quốc tế

Theo tư liệu của Thông tấn xã Việt Nam, Đại tướng Chu Huy Mân 3 lần sang Lào thực hiện nhiệm vụ, trong các giai đoạn từ tháng 8/1954 đến tháng 4/1957, từ tháng 8 đến tháng 12/1957 và từ tháng 12/1960 đến tháng 4/1961.

Trong lần đầu tiên, ông làm Đoàn trưởng, Bí thư Đảng ủy Đoàn chuyên gia quân sự Việt Nam tại Lào, mang phiên hiệu Đoàn 100. Ông cùng các chuyên gia Việt Nam hỗ trợ nước bạn tổ chức lực lượng vũ trang, đào tạo cán bộ và củng cố năng lực chiến đấu. Cuối năm 1954, 3 cơ quan Tham mưu, Chính trị và Hậu cần thuộc Bộ Quốc phòng Lào từng bước được hình thành với sự hỗ trợ của đoàn chuyên gia.

Cuối năm 1960, trước những diễn biến phức tạp tại Lào, ông tiếp tục sang làm nhiệm vụ cố vấn trưởng, hỗ trợ Bộ Chỉ huy tối cao Lào tổ chức lực lượng chiến đấu. Quân đội Pathet Lào phối hợp với quân tình nguyện Việt Nam và các lực lượng trung lập tiến bộ giành thắng lợi tại Cánh Đồng Chum - Xiêng Khoảng, mở rộng địa bàn hoạt động của cách mạng Lào.

Những đóng góp trong thời gian công tác tại nước bạn giúp ông nhận được sự tin tưởng, quý mến của cán bộ, chiến sĩ và nhân dân các bộ tộc Lào. Họ gọi ông bằng cái tên thân mật “Tướng Thao Chăn”. Tháng 3/1961, Thủ tướng Lào Souvanna Phouma trao tặng ông Huân chương Bắc đẩu bội tinh cùng một thanh bảo kiếm, ghi nhận những đóng góp trong quá trình thực hiện nhiệm vụ quốc tế.

Dấu ấn tại chiến trường Khu 5 - Tây Nguyên

Tháng 9/1963, Đại tướng Chu Huy Mân được điều động vào chiến trường Quân khu 5, tham gia củng cố lực lượng và chỉ đạo hoạt động quân sự tại miền Trung. Ông chủ trương kết hợp đấu tranh quân sự với đấu tranh chính trị, phát huy thế trận chiến tranh nhân dân và xây dựng các “vành đai diệt Mỹ” quanh căn cứ quân sự tại Đà Nẵng, Chu Lai, Đức Phổ và An Khê.

Tháng 8/1965, ông được giao làm Tư lệnh kiêm Chính ủy, Bí thư Đảng ủy Mặt trận B3 - Tây Nguyên. Ông tham gia chỉ huy Chiến dịch Plâyme - Ia Đrăng năm 1965, trong đó có các trận đánh tại thung lũng Ia Đrăng từ ngày 14 đến 17/11. Năm 1966, ông tiếp tục chỉ huy Chiến dịch Sa Thầy.

Từ năm 1967 đến năm 1975, ông đảm nhiệm các cương vị lãnh đạo, chỉ huy tại Quân khu 5, tham gia chỉ đạo nhiều hoạt động quân sự quan trọng như các chiến dịch Ba Gia, Bắc Bình Định và cuộc Tổng tiến công, nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968.

Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975, ông đảm nhiệm vai trò Chính ủy Chiến dịch Đà Nẵng, tham gia lãnh đạo, chỉ đạo chiến dịch giải phóng thành phố. Chiến dịch kết thúc thắng lợi ngày 29/3/1975, tạo bước phát triển quan trọng cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy, tiến tới giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước.

Biệt danh “Hai Mạnh” từ lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Trong sự nghiệp quân sự, Đại tướng Chu Huy Mân từng đảm nhiệm đồng thời công tác lãnh đạo chính trị và chỉ huy tác chiến. Tháng 7/1967, trong một lần ra Hà Nội báo cáo tình hình chiến trường với Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông được Bác động viên: “Chú chịu khó gánh cả hai vai cho khỏe càng tốt”.

Từ lời căn dặn ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho ông biệt danh “Hai Mạnh”, gắn với việc ông cùng lúc đảm nhiệm hai trọng trách chính trị và quân sự. Tại chiến trường Tây Nguyên, cán bộ, chiến sĩ thường gọi ông bằng cái tên thân mật “Tướng Hai Mạnh”.

Sau ngày đất nước thống nhất, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong Quân đội và bộ máy lãnh đạo Nhà nước. Tháng 3/1977, ông được giao giữ chức Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam, Phó Bí thư Đảng ủy Quân sự Trung ương. Trên cương vị này, ông tập trung xây dựng tổ chức đảng trong quân đội, nâng cao chất lượng công tác chính trị và xây dựng đội ngũ cán bộ.

Năm 1980, ông được phong quân hàm Đại tướng. Trước đó, ông được phong quân hàm Thiếu tướng năm 1958 và thăng quân hàm Thượng tướng năm 1974.

Từ năm 1981 đến năm 1986, ông giữ chức Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước. Ông là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng qua nhiều khóa, Ủy viên Bộ Chính trị khóa IV và V, đại biểu Quốc hội các khóa II, IV và VII.

Trong quá trình công tác, ông được trao tặng Huân chương Sao Vàng, Huân chương Hồ Chí Minh, ba Huân chương Quân công, hai Huân chương Chiến công cùng nhiều phần thưởng cao quý khác. Ông cũng được trao Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng và nhận các phần thưởng của nước bạn Lào.

Ngày 1/7/2006, Đại tướng Chu Huy Mân qua đời, hưởng thọ 93 tuổi. Tên ông được đặt cho nhiều tuyến đường trên cả nước. Tại Hưng Hòa (Vinh, Nghệ An), nhà tưởng niệm được xây dựng trên khu vườn cũ của gia đình. Ông cũng được Tỉnh ủy Nghệ An vinh danh trong tập sách "Nghệ An những tấm gương Cộng sản".

Cuộc đời hoạt động cách mạng của ông gắn với nhiều giai đoạn quan trọng trong lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam, từ kháng chiến chống thực dân Pháp, kháng chiến chống Mỹ đến nhiệm vụ xây dựng quân đội sau ngày đất nước thống nhất. Những đóng góp trên cả lĩnh vực chính trị và quân sự là cơ sở để ông được ghi nhận như một trong những cán bộ lãnh đạo, chỉ huy tiêu biểu của quân đội Việt Nam trong thế kỷ XX.

* Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Đại tướng Chu Huy Mân - Cuộc đời và sự nghiệp - Báo Quân khu 4

- CHU HUY MÂN- ĐẠI TƯỚNG "HAI MẠNH" - Đại biểu Nhân dân tỉnh Nghệ An

- Đại tướng Chu Huy Mân - Báo Nhân dân điện tử

- Đại tướng Chu Huy Mân - vị tướng đắc nhân tâm - Báo Quân đội nhân dân

- Đại tướng Chu Huy Mân – Người cộng sản kiên cường, nhà chính trị, quân sự tài năng - Đảng bộ tỉnh Nghệ An

- Đại tướng Chu Huy Mân và tư duy chiến lược của một nhà chính trị sâu sắc - Báo VOV2