Nằm gần thành phố Kraków, miền nam Ba Lan, mỏ muối Wieliczka sở hữu mạng lưới đường hầm dài khoảng 245km, gồm 9 tầng và hàng nghìn buồng mỏ, có nơi sâu gần 330m dưới mặt đất. Sau hơn 700 năm khai thác, nơi đây vẫn lưu giữ những dấu tích của ngành công nghiệp muối, cùng các tác phẩm điêu khắc và nhà nguyện được tạo tác từ muối đá. Năm 1978, nơi đây được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.

Theo một số tài liệu, muối đá tại Wieliczka hình thành cách đây khoảng 13,5 triệu năm. Những biến động địa chất liên quan đến dãy núi Carpathia làm thay đổi vị trí các lớp trầm tích, đưa một phần muối lên gần bề mặt, tạo điều kiện cho con người phát hiện và khai thác.

Trước khi hình thành các hầm mỏ, người dân địa phương đã lấy nước từ những suối nước mặn, đun sôi để làm bay hơi nước và thu muối phục vụ sinh hoạt cũng như trao đổi hàng hóa. 

Khi nhu cầu tăng lên, họ đào giếng lấy nước mặn rồi từng bước phát triển hoạt động khai thác dưới lòng đất. Cuối thế kỷ XIII, những khối muối đá được phát hiện trong các hầm mỏ, mở đầu cho quá trình khai thác quy mô lớn tại Wieliczka.

Dưới triều vua Casimir III, mỏ muối trở thành tài sản hoàng gia. Nguồn thu từ muối được cho là từng chiếm tới 1/3 thu nhập của ngân khố, góp phần cung cấp tài chính cho các hoạt động của cả quốc gia.

Ước tính, mỗi năm Wieliczka sản xuất hàng nghìn tấn muối. Hoạt động khai thác được duy trì qua nhiều thế kỷ, trước khi việc khai thác muối đá chấm dứt năm 1964 và toàn bộ hoạt động khai thác tại mỏ kết thúc năm 1996.

Qua nhiều thế kỷ khai thác, các thợ mỏ đã tạo nên hệ thống gồm 9 tầng, khoảng 2.350 buồng mỏ và mạng lưới đường hầm dài khoảng 245km. Một số khu vực nằm ở độ sâu gần 330m dưới mặt đất, tạo thành không gian phức tạp như mê cung.

Công việc khai thác đòi hỏi sức lực và kỹ năng. Ban đầu, thợ mỏ sử dụng công cụ thủ công để đục tách đá muối. Về sau, thuốc súng được đưa vào quá trình phá đá, rồi các thiết bị khoan cơ khí xuất hiện, giúp thay đổi kỹ thuật khai thác.

Ngựa cũng từng được đưa xuống lòng đất để kéo hệ thống ròng rọc, hỗ trợ vận chuyển muối lên mặt đất. Dấu tích của phương thức vận chuyển này vẫn còn trong một số buồng mỏ, trong đó có một chiếc xe ngựa được lưu giữ đến ngày nay.

Việc duy trì độ ổn định của các buồng mỏ luôn là thách thức lớn. Để hạn chế nguy cơ sụp đổ, thợ mỏ phải chừa lại những phần muối làm trụ đỡ. Ngày nay, các biện pháp gia cố hiện đại nhằm tăng độ ổn định của kết cấu.

Bên cạnh kiến trúc dưới lòng đất, khu mỏ này còn có nhà nguyện Thánh Kinga là một trong những công trình đáng chú ý nhất tại Wieliczka. Nơi đây được tạo nên trong một buồng mỏ cũ ở đó có các bức phù điêu, tượng điêu khắc, bàn thờ và đèn chùm chế tác từ muối đá.

Công trình được dành riêng cho Thánh Kinga, công chúa Hungary được tôn kính là thánh bảo hộ của những người khai thác muối. Việc xây dựng và trang trí nhà nguyện bắt đầu vào cuối thế kỷ XIX, với sự tham gia của nhiều thế hệ thợ mỏ. Trong số những người góp công tạo tác có Józef Markowski, Tomasz Markowski và Antoni Wyrodek. 

Song song với việc khai thác mỏ muối, hoạt động khám phá mỏ đã được tổ chức từ thế kỷ XVI, cho tới thế kỷ XVII các tuyến tham quan ngầm dần được định hình.

Du khách đến đây có thể lựa chọn tuyến truyền thống dài hơn 3km, thường mất khoảng 2 giờ hoặc tuyến trải nghiệm theo dấu chân thợ mỏ kéo dài khoảng 3 giờ. Tuyến truyền thống đưa khách xuống tầng 3, ở độ sâu khoảng 135m, qua các buồng mỏ, hồ ngầm và công trình điêu khắc. Tuyến trải nghiệm tập trung vào công việc của thợ mỏ; người tham gia được trang bị mũ bảo hiểm, đèn pin đội đầu và các thiết bị bảo hộ cần thiết.

Bên trong khu mỏ, các bức tượng, tác phẩm chạm khắc và đèn chùm tạo nên khung cảnh khác biệt so với hình dung thông thường về một công trình khai thác khoáng sản. Các bức tường cũng không có màu trắng tinh khiết do muối đá chứa những thành phần khoáng chất và tạp chất tự nhiên như cát, bùn và đá sét. Ngoài hoạt động tham quan, khu mỏ còn được sử dụng làm địa điểm tổ chức sự kiện và cung cấp một số dịch vụ chăm sóc sức khỏe.

Dù hoạt động khai thác đã chấm dứt, Wieliczka vẫn cần đội ngũ chuyên trách để duy trì sự an toàn của hệ thống đường hầm và các công trình bên trong. Nước là một trong những mối đe dọa lớn đối với khu mỏ. Nước thấm vào kết cấu có thể làm suy yếu vách và trần hầm, gia tăng nguy cơ hư hại.

Vì vậy, công tác bảo tồn bao gồm thu gom nước, bơm lên mặt đất và kiểm tra thường xuyên các kết cấu chống đỡ. Những bộ phận bằng gỗ dùng để gia cố hầm cũng phải được kiểm tra định kỳ nhằm bảo đảm khả năng chịu lực. Hàng trăm thợ mỏ tiếp tục làm việc tại đây, tập trung vào kiểm tra, bảo trì và gia cố kết cấu.

Công việc bảo trì diễn ra liên tục nhằm hạn chế nguy cơ sụt lở và duy trì điều kiện an toàn cho khách tham quan. Đây là điều kiện cần thiết để hệ thống đường hầm và các công trình bên trong tiếp tục được bảo vệ sau khi hoạt động khai thác kết thúc.