Gia đình có truyền thống hiếu học

Giáo sư Hoàng Tụy (1927-2019) sinh tại Quảng Nam cũ, nay thuộc TP. Đà Nẵng - nơi được mệnh danh là "vùng đất di sản". Ông được ví là cây đại thụ của Toán học Việt Nam, từng giữ nhiều trọng trách trong nền khoa học nước nhà như Chủ nhiệm Khoa Toán của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và Viện trưởng Viện Toán học.

Giáo sư Hoàng Tụy xuất thân trong một dòng họ nổi tiếng về truyền thống hiếu học và yêu nước. Ông nội của Giáo sư Hoàng Tụy là cụ Hoàng Văn Bảng, từng đậu cử nhân, từng giữ chức án sát sứ các tỉnh như Quảng Ngãi, Quảng Nam, Quảng Bình, Hà Tĩnh. Đáng chú ý, cụ Hoàng Văn Bảng là em ruột của Tổng đốc Hoàng Diệu - người tuẫn tiết khi bảo vệ thành Hà Nội trước quân Pháp.

Cha của Giáo sư Hoàng Tụy là cụ Hoàng Kỳ, từng làm quan dưới triều vua Duy Tân. Trong gia đình có 7 người con thì 5 người trở thành Giáo sư đại học nổi tiếng, gồm Giáo sư Hoàng Phê (Ngôn ngữ học), Giáo sư Hoàng Quý (Vật lý), Giáo sư Hoàng Kiệt (Mỹ thuật), Giáo sư Hoàng Chúng (Toán học) và Giáo sư Hoàng Tụy.

Ngay cả thế hệ con của ông cũng tiếp nối truyền thống học thuật. Giáo sư Hoàng Tụy có 4 người con là Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng sinh năm 1957; kỹ sư Tin học Hoàng Hồng Hà sinh năm 1960; Hoàng Dương Tuấn, sinh năm 1964, Giáo sư Đại học Sydney (Úc); Hoàng Dương Tiến, sinh năm 1969 là kỹ sư.

Cả cuộc đời cống hiến cho Toán học

Thuở nhỏ, Giáo sư Hoàng Tụy học tiểu học tại trường làng trước khi theo học bậc trung học ở Trường Quốc học Huế. 

Những năm đầu kháng chiến chống Pháp, ông giảng dạy tại Trường Lê Khiết ở Quảng Ngãi. Khi nghe tin Giáo sư Lê Văn Thiêm từ châu Âu trở về tham gia xây dựng Trường Khoa học Cơ bản tại chiến khu Việt Bắc, Hoàng Tụy đăng ký dự thi để được theo học.

Kết quả, ông thi đỗ nhưng trình độ chuyên môn được đánh giá cao, vượt chương trình đào tạo. Thay vì trở thành học viên, ông được phân công giảng dạy tại hệ trung cấp sư phạm.

Năm 1959, sau khi bảo vệ luận án Phó Tiến sĩ về hàm thực tại Liên Xô, ông trở về nước đúng thời điểm phong trào ứng dụng khoa học vào sản xuất và đời sống đang phát triển mạnh. Nhận thấy chuyên ngành mình theo đuổi còn nặng về lý thuyết, ông quyết định chuyển hướng nghiên cứu để đưa Toán học đến gần thực tiễn hơn.

Bước ngoặt lớn đến vào năm 1961, khi Hoàng Tụy đọc được thông tin các nhà Toán học Trung Quốc bắt đầu nghiên cứu vận trù học và lý thuyết tối ưu. Ông nhờ Giáo sư Tạ Quang Bửu mua tài liệu về tối ưu hóa trong chuyến công tác tại Trung Quốc.

Từ đây, ông bắt đầu xây dựng nhóm nghiên cứu đầu tiên về lĩnh vực này tại Khoa Toán, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Nhiều sinh viên như Trần Vũ Thiệu, Nguyễn Quang Thái và Đỗ Long Vân đã tham gia các chuyên đề đọc tài liệu tiếng Nga, thảo luận về mô hình và phương pháp tối ưu dưới sự hướng dẫn của Hoàng Tụy và Phan Đức Chính.

Năm 1962, trong chuyến trao đổi khoa học tại Liên Xô, ông gặp nhà toán học và kinh tế học Leonid Kantorovich, người sau này nhận Giải Nobel Kinh tế năm 1975. Mối quan hệ giữa hai nhà khoa học nhanh chóng trở nên thân thiết, dù Hoàng Tụy luôn khiêm tốn tự nhận mình chỉ là học trò của Kantorovich.

Năm 1964 đánh dấu cột mốc quan trọng nhất trong sự nghiệp của Hoàng Tụy khi ông tìm ra phương pháp giải bài toán quy hoạch lõm bằng kỹ thuật lát cắt.

Phương pháp này sau đó được cộng đồng khoa học quốc tế gọi là "Tuy's cut" (Nhát cắt Tụy) và trở thành một trong những đóng góp nổi bật của ông đối với ngành tối ưu toàn cục.

Sau khi trình bày kết quả nghiên cứu với Giáo sư Tạ Quang Bửu, khi đó là Tổng Thư ký Ủy ban Khoa học Nhà nước, ông được giới thiệu tham gia chương trình trao đổi khoa học với Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, mở rộng cơ hội hợp tác quốc tế.

Không dừng lại ở một công trình, ông còn được xem là người khởi xướng ngành tối ưu toàn cục - lĩnh vực có ảnh hưởng sâu rộng đến toán học ứng dụng, kinh tế, kỹ thuật và khoa học dữ liệu sau này.

Bên cạnh hoạt động nghiên cứu, Giáo sư Hoàng Tụy còn đảm nhiệm vai trò Tổng Biên tập của 2 tạp chí Toán học tại Việt Nam trong giai đoạn 1980-1990, Ủy viên Ban Biên tập của 3 tạp chí Toán học quốc tế.

Với những đóng góp nổi bật cho khoa học, ông được trao nhiều giải thưởng danh giá, trong đó có Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I năm 1996, Giải thưởng Phan Châu Trinh năm 2010. Đặc biệt, năm 2011, ông trở thành người Việt Nam đầu tiên vinh dự nhận giải thưởng Constantin Caratheodory.

Ông cũng được Đại học Linköping (Thụy Điển) trao bằng Tiến sĩ danh dự.

Trong gần 60 năm hoạt động khoa học, tính đến năm 2011, Giáo sư Hoàng Tụy đã công bố hơn 150 bài báo nghiên cứu, biên soạn nhiều giáo trình và ba cuốn sách chuyên khảo. Các công trình của ông tập trung vào lĩnh vực tối ưu hóa, nổi bật là giải tích tối ưu toàn cục và quy hoạch D.C cùng các ứng dụng.

Những đóng góp của Giáo sư Hoàng Tụy không chỉ góp phần phát triển ngành tối ưu toàn cục trên thế giới mà còn đặt nền móng cho Toán học Việt Nam hiện đại. 

Bài viết tham khảo thông tin tại:

Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Tụy: "Cuộc trường chinh" với Toán học - Báo Nhân dân

Chuyện ít biết về gia đình GS Hoàng Tụy - Tiền phong.