Đầu thế kỷ XX, khi phần lớn người Việt vẫn di chuyển bằng xe ngựa, ghe thuyền hay xe kéo tay, một người đàn ông ở Mỹ Tho đã xuất hiện trên đường phố với chiếc ô tô cá nhân đầu tiên của người Việt Nam. Nhân vật ấy không phải vua Bảo Đại, cũng không phải Công tử Bạc Liêu nổi danh ăn chơi, mà là ông Châu Văn Tú, thường được gọi là thầy Năm Tú.

Tên tuổi của ông gắn liền với nhiều “cái đầu tiên” trong lịch sử Nam Kỳ: Người Việt đầu tiên sở hữu ô tô, người tiên phong đưa lối sống phương Tây vào đời sống thị dân và cũng là người lập một trong những gánh hát cải lương nổi tiếng nhất miền Nam thời bấy giờ.

Người Việt đầu tiên mua ô tô giữa thời xe ngựa còn phổ biến

Theo nhiều tư liệu lịch sử, ô tô xuất hiện lần đầu ở Việt Nam vào năm 1901 tại Hà Nội. Chủ nhân chiếc xe đầu tiên là linh mục người Pháp Puginier với một chiếc xe chạy bằng động cơ hơi nước. Đến năm 1906, khi Công ty Xăng dầu Asiatic Petroleum mở cửa hàng bán nhiên liệu đầu tiên gần cầu Long Biên, thị trường ô tô tại Đông Dương mới bắt đầu phát triển mạnh hơn.

Năm 1907, ô tô mới xuất hiện tại Sài Gòn. Chiếc xe đầu tiên thuộc về một người Pháp. Tuy nhiên, chiếc xe thứ hai lại thuộc về một người Việt Nam - ông Châu Văn Tú.

Sinh ra trong một gia đình giàu có ở làng Vĩnh Kim, tỉnh Mỹ Tho (nay thuộc Tiền Giang), Châu Văn Tú từ nhỏ đã có điều kiện tiếp xúc với văn hóa phương Tây. Ông được gia đình cho sang Pháp du học, sau đó mang quốc tịch Pháp với tên Pierre Tú.

Khác với nhiều công tử Nam Kỳ cùng thời, Châu Văn Tú không chỉ thích ăn chơi mà còn rất mê công nghệ mới. Sau khi trở về Việt Nam, ông nhanh chóng mua lại một chiếc ô tô của người Pháp để phục vụ việc đi lại và rong chơi. Từ đây, ông trở thành người Việt Nam đầu tiên sở hữu xe hơi.

Vào thời điểm đó, sự xuất hiện của ô tô trên đường phố là chuyện cực kỳ hiếm hoi. Người dân khắp nơi kéo đến xem mỗi khi chiếc xe của thầy Năm Tú lăn bánh. Hình ảnh một người Việt tự lái ô tô dạo phố giữa thời thuộc địa được xem là biểu tượng cho sự giàu có, hiện đại và khác biệt.

Nhiều giai thoại kể rằng ông thường tự cầm lái chở bạn bè đi chơi khắp Nam Kỳ. Chiếc xe của Châu Văn Tú thường xuất hiện tại các tụ điểm ăn chơi, giải trí nổi tiếng ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Mỹ Tho.

Sự kiện một người Việt sở hữu ô tô vào năm 1907 cũng cho thấy tầng lớp giàu có bản xứ lúc đó đã bắt đầu tiếp cận với lối sống hiện đại phương Tây, thay vì chỉ giới hạn trong giới thực dân Pháp.

Sau Châu Văn Tú, nhiều đại điền chủ và tài phiệt Nam Kỳ cũng bắt đầu mua ô tô riêng. Có người sắm cùng lúc nhiều chiếc như gia đình Huyện Sĩ, một trong những gia tộc giàu có nhất Nam Kỳ lục tỉnh.

Công tử mê xe nhưng lại góp phần khai sinh cải lương Nam Bộ

Điều đặc biệt ở Châu Văn Tú là dù chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa Pháp, ông lại rất yêu nghệ thuật truyền thống Việt Nam, đặc biệt là sân khấu cải lương.

Ông chính là người thành lập “Ban hát Thầy Năm Tú - Mỹ Tho”, một trong những gánh cải lương đầu tiên và nổi tiếng nhất Nam Kỳ đầu thế kỷ XX. Gánh hát này từng lưu diễn khắp miền Tây và Sài Gòn, góp phần đưa cải lương từ hình thức giải trí dân gian trở thành loại hình sân khấu chuyên nghiệp.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Châu Văn Tú là hình mẫu khá đặc biệt của tầng lớp trí thức, tài tử Nam Kỳ thời thuộc địa: Vừa tiếp thu mạnh mẽ văn minh phương Tây, vừa có ý thức giữ gìn nghệ thuật truyền thống dân tộc.

Thời điểm đó, ô tô vẫn là tài sản cực kỳ xa xỉ. Theo thống kê trong sách Hoạt động công chính ở Đông Dương, đến năm 1913 toàn Đông Dương mới chỉ có khoảng 350 xe ô tô loại nhỏ. Đến năm 1926, Việt Nam mới có hơn 9.500 xe cơ giới các loại.

Ô tô lúc ấy chủ yếu phục vụ giới thực dân, doanh nhân lớn và tầng lớp thượng lưu. Việc một người Việt sở hữu xe hơi từ rất sớm vì thế trở thành dấu mốc đặc biệt trong lịch sử giao thông nước ta.

Sau này, vua Bảo Đại nổi tiếng là người mê xe với bộ sưu tập Mercedes sang trọng, còn Công tử Bạc Liêu Trần Trinh Huy cũng gắn với hình ảnh ăn chơi bằng ô tô đắt tiền. Tuy nhiên, người mở đầu cho “thú chơi xe” của người Việt lại chính là Châu Văn Tú - nhân vật ít được nhắc đến hơn trong lịch sử đại chúng.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua, câu chuyện về người Việt đầu tiên sở hữu ô tô vẫn là lát cắt thú vị phản ánh sự chuyển mình của xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX.