NSƯT Mai Châu tên thật là Mai Thị Châu, sinh năm 1927 tại TP. Vinh cũ, tỉnh Nghệ An. Hơn nửa thế kỷ hoạt động nghệ thuật, bà ghi dấu ấn sâu đậm trong lòng công chúng qua hàng loạt vai diễn kinh điển của điện ảnh cách mạng Việt Nam, đặc biệt là những nhân vật phản diện sắc sảo như bà Nghị Quế, bà Phó Đoan hay vợ Bá Kiến.

Tiểu thư nhà giàu bén duyên với nghệ thuật

NSƯT Mai Châu sinh ra trong một gia đình có truyền thống kinh doanh. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đã tạo nên bước ngoặt lớn trong cuộc đời cô tiểu thư nhà giàu Mai Châu. Gia đình bà được chính quyền vận động phá bỏ toàn bộ cơ ngơi để thực hiện chủ trương “vườn không nhà trống”, phục vụ kháng chiến chống thực dân Pháp.

Nhớ lại thời điểm đó, nữ nghệ sĩ từng kể gia đình ban đầu còn nhiều băn khoăn bởi ngôi nhà rộng hàng trăm mét vuông nằm trên tuyến phố đẹp nhất Vinh là thành quả tích góp qua nhiều năm. Tuy nhiên, cuối cùng cha mẹ bà vẫn đồng thuận.

Tinh thần yêu nước ấy cũng ảnh hưởng mạnh mẽ đến cô con gái út Mai Châu. Bà tham gia lực lượng Phụ nữ Cứu quốc, tự vệ TP. Vinh cũ rồi trốn nhà theo đoàn quân Nam tiến.

Trước khi được ra chiến trường, bà tham gia một lớp cứu thương cấp tốc theo yêu cầu của cấp trên. “Hồi ấy, chỉ cần được ra phục vụ ở chiến trường thì không ai sợ khó, sợ khổ”, bà từng chia sẻ.

Tháng 12/1945, Mai Châu lên đường vào Nam trong đoàn phụ nữ úy lạo chiến sĩ. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, bà ở lại miền Nam, trở thành diễn viên ca múa của Đoàn Tuyên truyền Giải phóng quân, đi phục vụ bộ đội trên nhiều chiến trường Nam Bộ trong những năm kháng chiến chống Pháp.

Năm 1947, Mai Châu trở thành diễn viên Đoàn kịch Tiền Tuyến. Đây cũng là giai đoạn bà lập gia đình khi mới 19 tuổi. Chồng bà là ông Vũ Kỳ Lân, khi đó là Trưởng đoàn Văn công Tiền tuyến. Sau này, ông từng giữ các vị trí như Chính ủy Đặc khu Vĩnh Linh và Giám đốc Điện ảnh Quân đội.

Năm 1956, bà chuyển về công tác tại Xưởng phim Việt Nam (sau này là Hãng phim Truyện Việt Nam), bắt đầu với công việc lồng tiếng phim nước ngoài cùng các nghệ sĩ Trịnh Thịnh, Đức Hoàn.

Khi Trường Điện ảnh Việt Nam mở khóa đào tạo diễn viên đầu tiên, Mai Châu cùng nhiều đồng nghiệp tham gia thi tuyển và học tập bài bản như các sinh viên chính quy. Năm 1959, bà tham gia bộ phim "Chung một dòng sông" của đạo diễn Nguyễn Hồng Nghi và Phạm Kỳ Nam. Đây được xem là tác phẩm đầu tiên của điện ảnh cách mạng Việt Nam, mở ra giai đoạn phát triển mới cho nền nghệ thuật thứ bảy của đất nước.

Sau đó, NSƯT Mai Châu tiếp tục góp mặt trong nhiều tác phẩm tiêu biểu như "Cô gái công trường" (1960), "Chị Tư Hậu" (1963), "Đi bước nữa" (1964), "Cuộc chiến đấu vẫn còn tiếp diễn" (1966)...

Trong sự nghiệp diễn xuất của mình, vai Lệ Mỹ trong bộ phim "Cuộc chiến đấu vẫn còn tiếp diễn" được xem là một dấu mốc đặc biệt. Thời điểm đó, để được giao vai diễn này, Mai Châu phải trải qua cuộc tuyển chọn nghiêm ngặt với sự tham gia góp ý của Bộ Công an. Diễn xuất cùng các nghệ sĩ Lâm Tới và Ngô Nam, Mai Châu đã hóa thân thành một nữ gián điệp xinh đẹp, sắc sảo và đầy mưu lược. Vai diễn nhận được nhiều đánh giá tích cực, giúp bà được cố Bộ trưởng Bộ Công an Trần Quốc Hoàn biểu dương khi bộ phim được trình chiếu.

Từ thành công này, bà liên tục được các đạo diễn giao đảm nhận những nhân vật phản diện hoặc phụ nữ quyền lực. Dù từng thừa nhận đôi lúc muốn thử sức với các vai chính diện, bà vẫn hài lòng với con đường nghệ thuật đã lựa chọn.

Sở hữu gương mặt đài các cùng thần thái sang trọng, NSƯT Mai Châu đặc biệt phù hợp với các dạng vai quyền quý, sắc sảo và có phần ghê gớm.

Trong hơn 30 vai diễn điện ảnh và truyền hình, bà để lại nhiều dấu ấn qua các nhân vật như bà Phó Đoan trong "Sao Tháng Tám", bà Nghị Quế trong "Chị Dậu", vợ Bá Kiến trong "Làng Vũ Đại ngày ấy", Hoàng Thái hậu trong "Đêm hội Long Trì", Hoàng Thái hậu trong "Hoàng Lê nhất thống chí", bà quản gia trong "Đông Dương", người mẹ trong "Lá ngọc cành vàng", bà Mộc hàng xóm trong "Của để dành"...

Trong số đó, bà Nghị Quế của "Chị Dậu" được xem là vai diễn nổi tiếng nhất. Với lối thể hiện sắc lạnh, cay nghiệt, thực dụng và đầy quyền uy, Mai Châu đã khắc họa thành công một trong những nhân vật phản diện đáng nhớ nhất của màn ảnh Việt.

Bản thân bà cho biết việc từng sống trong xã hội thời Pháp thuộc giúp bà hiểu rõ bối cảnh lịch sử cũng như tâm lý nhân vật. Chính trải nghiệm ấy góp phần tạo nên chiều sâu cho vai diễn. Từ thành công của "Chị Dậu", nhiều khán giả đã gọi bà là "Nghị Quế của điện ảnh Việt".

Bên cạnh diễn xuất, NSƯT Mai Châu còn là một trong những nghệ sĩ gắn bó lâu năm với công tác lồng tiếng phim nước ngoài. Sau nhiều năm làm diễn viên lồng tiếng, bà tiếp tục đảm nhận vai trò đạo diễn lồng tiếng.

Bà cũng là một trong số ít nghệ sĩ Việt Nam góp mặt trong bộ phim quốc tế "Đông Dương" - tác phẩm giành giải Oscar cho Phim nói tiếng nước ngoài xuất sắc nhất năm 1993.

Năm 2010, ở tuổi ngoài 80, bà vẫn tham gia bộ phim "Bi, đừng sợ" của đạo diễn Phan Đăng Di. Đây cũng là tác phẩm cuối cùng trong sự nghiệp diễn xuất của nữ nghệ sĩ.

NSƯT Mai Châu được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú vào năm 1996, ghi nhận những đóng góp bền bỉ cho điện ảnh nước nhà.

Thành công trên thương trường 

Ngoài nghệ thuật, NSƯT Mai Châu còn được biết đến là một nữ doanh nhân thành đạt.

Ý tưởng kinh doanh đến với bà trong một chuyến tham dự Liên hoan phim tại TP. HCM. Khi đi dạo trên đường Đồng Khởi, nhìn thấy các cửa hàng cho thuê áo cưới hoạt động sôi động, bà quyết định tìm hiểu mô hình này.

Sau khi được một số chủ cửa hàng chia sẻ kinh nghiệm lựa chọn mẫu mã và nhập hàng, bà mua 6 bộ váy cưới mang về Hà Nội để cho thuê, kết hợp dịch vụ trang điểm cô dâu. Mô hình nhanh chóng phát triển. Cùng 2 con gái và 2 con dâu, bà mở rộng quy mô kinh doanh với các cơ sở mang tên Áo cưới Mai Châu 1, 2, 3. Nhờ hoạt động thuận lợi, gia đình bà mua được ngôi nhà tại phố Hàng Bông để mở cửa hàng.

Dù gắn liền với nhiều vai phản diện trên màn ảnh, ngoài đời NSƯT Mai Châu được đồng nghiệp và người thân nhận xét là người hiền lành, giàu tình cảm, dễ xúc động.

Sau khi chồng qua đời, bà sống cùng con gái lớn tại phố Hàng Bông, Hà Nội. Những năm cuối đời, nữ nghệ sĩ vẫn giữ được sức khỏe khá tốt, tinh thần minh mẫn và phong thái thanh lịch vốn đã gắn với hình ảnh của bà suốt nhiều thập niên.

Năm 2025, NSƯT Mai Châu qua đời, hưởng thọ 98 tuổi. Tên tuổi của bà vẫn được nhiều thế hệ khán giả nhắc nhớ. Từ một cô gái đất Vinh tham gia Nam tiến năm 1945 đến người nghệ sĩ góp mặt trong những bộ phim đặt nền móng cho điện ảnh cách mạng Việt Nam, cuộc đời NSƯT Mai Châu là hành trình gắn bó bền bỉ với nghệ thuật, lịch sử và nhiều dấu mốc đáng nhớ của đất nước.