Giáo sư, Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Trần Bảng là một trong những cây đại thụ của sân khấu truyền thống Việt Nam. Suốt cuộc đời mình, ông đã dành trọn tâm huyết để nghiên cứu, bảo tồn và phát huy nghệ thuật chèo dân tộc.

Ông sinh năm 1926 tại làng Cổ Am (Vĩnh Bảo, TP. Hải Phòng), trong một gia đình có truyền thống khoa bảng và văn chương nổi tiếng. Ông nội là Tuần phủ Trần Mỹ, thân phụ là nhà văn Trần Tiêu - một trí thức đỗ Thành chung, từng mở trường dạy học và là cộng sự của Tự lực văn đoàn. Bác của ông là nhà văn Khái Hưng.

Lớn lên trong môi trường giàu truyền thống khoa bảng, NSND Trần Bảng có điều kiện học tập, phát triển. Ông học cả chữ Hán lẫn chữ Quốc ngữ, thấm nhuần những giá trị văn hóa Nho học. Bên cạnh đó, NSND Trần Bảng còn được tiếp xúc với giáo dục tiên tiến, thành thạo nhiều ngoại ngữ như Anh, Pháp, Nga, Đức, đặc biệt ông rất giỏi tiếng Pháp.

Vốn kiến thức sâu rộng về Hán học cùng nền tảng Tây học, NSND Trần Bảng có điều kiện tiếp cận nhiều tư tưởng triết học, nghệ thuật lớn của thế giới. Chính nền tảng tri thức ấy đã giúp ông tìm hiểu nhiều loại hình nghệ thuật và bén duyên với chèo.

Từ niềm yêu thích ban đầu, Trần Bảng từng bước dấn sâu vào con đường nghệ thuật chuyên nghiệp và nhanh chóng trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của sân khấu Việt Nam. Ông là một trong những văn nghệ sĩ kháng chiến ở chiến khu Việt Bắc, tham gia vào đội kịch, sinh hoạt chung với các nghệ nhân sân khấu truyền thống tuồng, chèo.

Năm 1951, NSND Trần Bảng tham gia Đoàn Văn công Nhân dân Trung ương thành lập ở bến Canh Nông, Tuyên Quang với một số tên tuổi như Thế Lữ, Song Kim (tổ kịch), Nguyễn Xuân Khoát, Lưu Hữu Phước, Doãn Mẫn, Thái Ly (tổ ca múa nhạc), Năm Ngũ, Dịu Hương, Cả Tam (tổ chèo)… Chính sự dìu dắt của các nghệ nhân dân gian đã giúp ông ngày càng hiểu sâu và gắn bó với nghệ thuật chèo truyền thống.

Sau này, dù đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng như Giám đốc Nhà hát Chèo Trung ương, Vụ trưởng Vụ Nghệ thuật Sân khấu (Bộ Văn hóa - Thông tin), Phó Tổng Thư ký Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam khóa I hay hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, nơi ông dành nhiều tâm huyết nhất vẫn là sân khấu chèo.

Với niềm đam mê sâu sắc, ông sớm để lại dấu ấn bằng những sáng tạo nghệ thuật mang đậm hơi thở cuộc sống và tinh thần kháng chiến. Năm 1952, để chuẩn bị phục vụ hội nghị của Trung ương, Đoàn được Ban Tuyên huấn Trung ương yêu cầu dàn dựng vở kịch “Dân cày vùng lên” của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, do nhà thơ Thế Lữ làm đạo diễn. Cùng thời điểm ấy, NSND Trần Bảng nảy ra ý định thực hiện vở chèo Chị Trầm, xuất phát từ một sự kiện có thật mà ông chứng kiến khi đi thực tế tại Bắc Giang cũ.

Đầu năm 1953, khi về An toàn khu (ATK, Thái Nguyên) duyệt tiết mục phục vụ hội nghị Trung ương, bất ngờ thay, vở chèo Chị Trầm được chọn. Đáng nói, các nghệ sĩ biểu diễn Chị Trầm được Bác Hồ khen ngợi, phát phần thưởng. Riêng NSND Trần Bảng là người phụ trách Đoàn và là tác giả vở diễn đã vinh dự được Bác Hồ mời cơm.

Trong bữa cơm, Người dành nhiều lời khen và động viên NSND Trần Bảng tiếp tục học hỏi, giữ gìn, tiếp nối nghệ thuật truyền thống. Sự ghi nhận ấy trở thành nguồn động viên lớn, tiếp thêm động lực để ông kiên trì theo đuổi bảo tồn và phát triển nghệ thuật chèo.

Trong sự nghiệp nghệ thuật, NSND Trần Bảng đã đạo diễn của hàng chục vở diễn có giá trị, nhiều tác phẩm trở thành dấu mốc quan trọng của sân khấu chèo cách mạng. Ông vừa góp phần phục dựng các trò diễn cổ, vừa sáng tạo những hình thức thể hiện mới, tiêu biểu như "Quan Âm Thị Kính" (1957, 1968, 1985), "Súy Vân" (1961), "Từ Thức" (1990), "Nàng Thiệt Thê" (2001)... Đến nay, nhiều tác phẩm của ông đã trở thành những vở diễn kinh điển của nghệ thuật chèo Việt Nam.

Đặc biệt, tại Hội diễn Sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc năm 1962 tổ chức ở Hà Nội, vở "Súy Vân" do ông đạo diễn đã tạo nên tiếng vang lớn và giành Huy chương Vàng ở các hạng mục đạo diễn, âm nhạc, phục trang. Trong số 8 nhân vật của vở diễn, có tới 7 diễn viên được trao Huy chương Vàng, trở thành một thành tích hiếm có trong lịch sử sân khấu nước nhà.

Ngoài phục hồi chèo cổ, NSND Trần Bảng còn có đóng góp lớn khi sáng tác nhiều kịch bản chèo hiện đại phản ánh đời sống xã hội và tinh thần chiến đấu của nhân dân. Các tác phẩm như "Con trâu hai nhà" (1956), "Đường đi đôi ngả" (1959), "Máu chúng ta đã chảy" (1962), "Tình rừng" (1972), "Chuyện tình năm 80" (1981)... vừa mang hơi thở đương đại, vừa kế thừa tinh hoa nghệ thuật chèo truyền thống. Những đóng góp này của ông đã góp phần đưa chèo từ không gian dân gian trở lại đời sống sân khấu hiện đại một cách sinh động và bền vững.

Không chỉ là đạo diễn và tác giả sân khấu xuất sắc, Trần Bảng còn là nhà nghiên cứu về nghệ thuật chèo. Ông để lại nhiều công trình lý luận có giá trị, trong đó có 4 công trình nghiên cứu được xem là những tư liệu nền tảng cho việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật chèo truyền thống.

Với vai trò người thầy, ông đã đào tạo và truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ nghệ sĩ, nhà nghiên cứu văn hóa nổi tiếng như NSND Thanh Ngoan, NSND Đoàn Thanh Bình, Tiến sĩ Trần Đình Ngôn cùng nhiều gương mặt tiêu biểu khác của sân khấu Việt Nam.

Những cống hiến bền bỉ ấy đã mang về cho ông nhiều phần thưởng và danh hiệu cao quý của Nhà nước. Năm 1993, Trần Bảng được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân và học hàm Giáo sư. Năm 2001, ông được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật.

Năm 2017, NSND Trần Bảng được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh.

Bên cạnh sự nghiệp nghệ thuật đồ sộ, Trần Bảng còn có một gia đình giàu truyền thống nghệ thuật khiến nhiều người ngưỡng mộ. Ông kết hôn với NSƯT Trần Thị Xuân - một diễn viên chèo nổi tiếng. Hai người con của ông là Trần Lực và Trần Thị Mây đều hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật. Trong đó, Trần Lực được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú vào năm 2007 và được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân vào năm 2023; còn Trần Thị Mây là họa sĩ, kiến trúc sư.

Tháng 7/2023, NSND Trần Bảng - người được mệnh danh "ông trùm chèo" qua đời, hưởng thọ 97 tuổi. Sự ra đi của ông khép lại hành trình gần một thế kỷ gắn bó với nghệ thuật, nhưng những giá trị ông để lại vẫn tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống sân khấu chèo Việt Nam.

Bài viết có tham khảo thông tin tại:

Giáo sư, Nghệ sĩ Nhân dân Trần Bảng - Một đời vì sân khấu chèo - Báo Nhân dân

NSND Trần Bảng - trọn đời mê mải với chèo - Báo Tin tức và Dân tộc