Nhắc đến NSƯT Phi Điểu, nhiều khán giả nhớ ngay hình ảnh người bà, người mẹ hiền hậu trong các bộ phim truyền hình Việt Nam. Gương mặt phúc hậu, lối diễn tự nhiên cùng chất giọng Nam Bộ đặc trưng giúp bà tạo dấu ấn riêng suốt nhiều năm hoạt động nghệ thuật.

Ít ai biết rằng trước khi trở thành gương mặt quen thuộc của màn ảnh, bà từng là phát thanh viên của Đài Tiếng nói Việt Nam và có nhiều năm tham gia hoạt động cách mạng.

NSƯT Phi Điểu tên thật là Nguyễn Thị Phi, sinh năm 1932, quê gốc An Giang, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Cuộc đời của bà gắn liền với nhiều biến động lớn của đất nước, từ thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, chiến tranh chống Mỹ cho tới giai đoạn hòa bình, thống nhất.

Những năm tháng hoạt động cách mạng và quãng thời gian tù đày

Từ nhỏ, NSƯT Phi Điểu đã chứng kiến cha và nhiều người thân tham gia hoạt động yêu nước. Năm 1945, gia đình bà hoạt động cách mạng tại Campuchia, sau đó trở về Đồng Tháp tham gia phong trào Việt Minh. Cha bà được bổ nhiệm làm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Bộ của xã Tân Phú Trung.

Dù mới 13-14 tuổi, bà đã tham gia đưa thư, chuyển tài liệu cho lực lượng cách mạng. Nhờ sự nhanh nhẹn, bà được một người trong tổ chức đặt cho nghệ danh Phi Điểu, gợi hình ảnh loài đà điểu chạy nhanh ở quê nhà. Theo nữ nghệ sĩ, khi còn nhỏ bà thấy cái tên khá lạ nên nhận, về sau mới nhận ra nghệ danh ấy gắn bó với cả cuộc đời mình.

Từ năm 1949-1950, địch càn quét căng thẳng, các cơ quan của Trung ương cục phải di chuyển qua vùng Bạc Liêu cũ. Lúc đó, NSƯT Phi Điểu được phân công làm công tác dịch mật mã hoặc đánh mọn (giao, nhận, chuyển, phân lại, xử lý các công văn, tài liệu, thư từ khối lượng nhỏ lẻ) cho cơ quan bưu cục. Khi đang làm việc thuận lợi, một số cơ quan của Campuchia có người đầu hàng, các tổ chức của Việt kiều hoạt động cách mạng ở Campuchia bị bắt. Do thiếu nhân sự, cấp trên phân công bà qua Campuchia làm việc.

Ban đầu, bà làm việc tại cơ quan ngân khố gần một năm rồi chuyển sang làm phiên dịch viên nhờ biết tiếng Pháp và tiếng Campuchia. Sau khoảng 2 năm hoạt động, tổ chức bị theo dõi và bà bị bắt. 

Khi bị bắt tại Campuchia, bà khai mình là người Campuchia và làm thuê cho gia đình nơi đang sinh sống nhằm tránh liên lụy tới người thân. Tuy nhiên, sau khi nhiều cơ sở cách mạng bị lộ, địch phát hiện bà là người Việt Nam tham gia hoạt động cách mạng và chuyển bà về Sài Gòn giam giữ.

Theo Vietnamnet, tại Sài Gòn, bà bị đưa đến nhà tù của thực dân Pháp. Vừa xuống xe, địch lập tức cạo một nửa đầu tóc của bà, để nếu có trốn ra ngoài tù nhân cũng dễ dàng bị nhận dạng. Suốt thời gian ở trong tù, bà chỉ biết nuốt nước mắt vào trong.

"Chúng có nhiều hình thức tra tấn. Có khi chúng cho uống nước có pha xà bông, nước tiểu, đổ nước sôi lên người rồi đạp lên bụng khiến người tù đau đớn tột cùng. Hoặc có khi chúng tra tấn bằng điện, bằng roi, những lần như vậy diễn ra thường xuyên trong tù", NSƯT Phi Điểu cho biết.

Suốt thời gian bị giam giữ, bà luôn tự nhắc bản thân phải giữ vững lập trường để bảo vệ tổ chức. Khoảng hơn một năm sau, bà nghe loáng thoáng tin quân ta chiến thắng tại Điện Biên Phủ. Đến tháng 5/1954, NSƯT Phi Điểu có tên trong danh sách trao trả tù binh sau chiến thắng lịch sử này.

Nữ nghệ sĩ từng kể lại rằng khoảnh khắc được gọi tên, nhiều người vừa mừng vừa lo vì không biết sẽ được trao trả hay bị thủ tiêu. Chỉ tới khi phía Pháp thông báo chính thức trao đổi tù binh, bà mới thực sự thở phào nhẹ nhõm.

Phát thanh viên của Đài Tiếng nói Việt Nam, bén duyên với điện ảnh ở tuổi 68

Sau khi được trao trả, tổ chức phân công NSƯT Phi Điểu ra Hà Nội học tập vì lo ngại bà tiếp tục hoạt động tại miền Nam sẽ gặp nguy hiểm. Tại đây, bà bén duyên với cải lương theo sự sắp xếp của tổ chức, dù trước đó chưa từng được đào tạo bài bản về loại hình nghệ thuật này.

Trong hơn 10 năm hoạt động cải lương, bà cùng đoàn biểu diễn nhiều vở diễn được khán giả miền Bắc đón nhận tích cực. Theo nữ nghệ sĩ, điều khiến bà bất ngờ là khán giả miền Bắc thời điểm ấy rất yêu thích cải lương Nam Bộ.

Khi chiến tranh bước vào giai đoạn cuối, NSƯT Phi Điểu đang làm việc tại Đài Tiếng nói Việt Nam. Những ngày tháng 4/1975 trở thành ký ức đặc biệt đối với bà và nhiều phát thanh viên thời điểm ấy. Khoảnh khắc xúc động nhất đến vào lúc 11h30 ngày 30/4/1975, khi bà nghe đồng nghiệp đọc tin chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng vang lên khắp các ngõ phố Hà Nội qua những chiếc loa phường.

Sau ngày đất nước thống nhất, bà được phân công trở về miền Nam công tác tại Đài Tiếng nói Nhân dân TP. HCM từ tháng 9/1975. Sau 21 năm xa cách, gia đình bà mới có dịp đoàn tụ.

Chiến tranh cũng để lại trong cuộc đời nữ nghệ sĩ nhiều mất mát. Mẹ ruột của bà mất vì bệnh tim nhưng bà không hề hay biết do việc liên lạc thời chiến quá khó khăn. Phải hơn 10 năm sau, thông qua những lá thư chuyển vòng qua nhiều nơi, bà mới nhận được tin mẹ qua đời.

NSƯT Phi Điểu từng chia sẻ rằng cha bà luôn lo lắng các con sẽ bị cuốn vào những con đường khác trong giai đoạn đất nước chia cắt. Vì vậy, khi gia đình đoàn tụ sau ngày thống nhất, điều khiến ông vui nhất là các con đều giữ vững lý tưởng cách mạng.

Dù có nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực phát thanh và sân khấu, mãi tới năm 2000, khi đã 68 tuổi, NSƯT Phi Điểu mới chính thức bước vào con đường diễn xuất qua bộ phim “Blouse trắng”. Sự xuất hiện muộn màng này lại trở thành bước ngoặt lớn trong sự nghiệp của bà.

Từ “Blouse trắng”, bà liên tục tham gia nhiều bộ phim truyền hình được khán giả yêu thích như “Kính vạn hoa”, “Cổng mặt trời”, “Chuyện xóm tui”, “Cây táo nở hoa” cùng nhiều tác phẩm khác như “Thụy khúc”, “Lẵng hoa tình yêu”, “Bên đường lá đỏ”… Gương mặt hiền hậu, chất giọng mộc mạc cùng nét diễn tự nhiên giúp bà nhanh chóng nhận được thiện cảm từ công chúng. Từ đó, NSƯT Phi Điểu được nhiều khán giả gọi bằng những cái tên như “người mẹ hiền nhất màn ảnh Việt” hay “người bà quốc dân”.

Ngoài phim truyền hình, nữ nghệ sĩ còn tham gia quảng cáo, video âm nhạc và hỗ trợ thí sinh trong nhiều chương trình truyền hình. 

Năm 1997, NSƯT Phi Điểu được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú. Dù có nhiều đóng góp cho nghệ thuật và từng trải qua những năm tháng hoạt động cách mạng, đến nay bà vẫn chưa được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân. Trong chương trình The Khang Show, nữ nghệ sĩ cho biết bà chưa bao giờ đặt nặng vấn đề danh hiệu. Theo bà, điều quan trọng nhất đối với người làm nghề là sự ghi nhận của công chúng qua từng vai diễn và quá trình lao động nghệ thuật bền bỉ.

Chuyện tình son sắt một đời với mối tình đầu 

Bên cạnh sự nghiệp kéo dài nhiều thập kỷ, NSƯT Phi Điểu còn được nhiều người nhắc đến bởi cuộc hôn nhân bền chặt với cố nhạc sĩ Phan Nhân - tác giả của nhiều ca khúc nổi tiếng như “Hà Nội niềm tin và hy vọng”, “Nhớ về Pác Bó”, “Xa Hà Nội”, “Chú ếch con” hay “Hàng cây ơn Bác”.

Hai người quen nhau trong thời gian cùng sinh hoạt tại đoàn văn công giải phóng miền Nam tập kết ra Bắc. Theo chia sẻ của NSƯT Phi Điểu, nhạc sĩ Phan Nhân chính là mối tình đầu của bà. Khi ấy, nữ nghệ sĩ mới khoảng 22 tuổi. Tình cảm giữa họ nảy nở trong hoàn cảnh chiến tranh còn nhiều thiếu thốn, gian khổ.

Theo VOV2, NSƯT Phi Điểu từng kể đám cưới của hai người được tổ chức đơn sơ giữa lán trại trong rừng, chỉ có trà và bánh kẹo để chung vui. Dù giản dị, lễ cưới vẫn trở thành kỷ niệm đặc biệt đối với đôi nghệ sĩ trẻ thời chiến.

Trong những năm chiến tranh ác liệt ở miền Bắc, vợ chồng bà thường xuyên xa nhau vì nhiệm vụ. Nhạc sĩ Phan Nhân đi nhiều nơi để gây dựng phong trào văn nghệ, học tập và công tác, trong khi NSƯT Phi Điểu vừa chăm con vừa tiếp tục công việc phát thanh viên của Đài Tiếng nói Việt Nam.

Theo lời nữ nghệ sĩ, thời điểm đó bà thường xuyên phải di chuyển theo các điểm sơ tán, nhiều lần gửi con để hoàn thành nhiệm vụ. Tuy nhiên, khoảng cách địa lý và hoàn cảnh chiến tranh không làm ảnh hưởng đến tình cảm của hai người. Họ duy trì liên lạc bằng thư từ, động viên nhau hoàn thành nhiệm vụ với mong muốn sớm có ngày đoàn tụ.

Vợ chồng NSƯT Phi Điểu có 2 người con. Con trai là họa sĩ Hồng Quân, trong khi con gái từng công tác trong ngành hàng hải. 

Nhạc sĩ Phan Nhân từng cho biết cả đời ông chưa có ca khúc nào viết riêng cho vợ. Theo ông, thế hệ của mình ít bày tỏ tình cảm trực tiếp mà thường thể hiện qua sự đồng hành, chia sẻ và thấu hiểu. Dù vậy, NSƯT Phi Điểu luôn là người đầu tiên nghe và góp ý mỗi khi ông hoàn thành một sáng tác mới. Ca khúc “Tình bạn già” được nhiều người xem như sự khái quát cho cuộc hôn nhân kéo dài hơn 60 năm của hai nghệ sĩ. 

Năm 2015, nhạc sĩ Phan Nhân qua đời sau một thời gian lâm bệnh nặng.  Sau sự ra đi của chồng, NSƯT Phi Điểu chuyển về sống cùng gia đình con gái tại TP.HCM. 

NSƯT Phi Điểu hiện sống cùng gia đình con gái trong căn nhà 4 tầng khang trang tại TP. HCM. Theo chia sẻ của nữ nghệ sĩ, ngôi nhà này được Nhà nước cấp cho bà trong thời gian công tác tại Đài Phát thanh TP. HCM. Về sau, gia đình mua lại và tiến hành sửa chữa, cải tạo như hiện nay. Theo ước tính, căn nhà có giá trị khoảng 30 tỷ đồng. 

Dù sở hữu không gian sống rộng rãi với diện tích lên tới vài trăm mét vuông, NSƯT Phi Điểu chỉ sử dụng một căn phòng nhỏ trên tầng 2. Đây cũng là nơi bà lưu giữ những kỷ vật gắn với người chồng quá cố, gồm cây đàn guitar, sổ nhạc và nhiều đồ dùng quen thuộc. Trong phòng, bà đặt ảnh của nhạc sĩ Phan Nhân ở một góc riêng, như cách để trò chuyện và giữ sự kết nối tinh thần với ông.

Ở tuổi ngoài 90, nữ nghệ sĩ vẫn duy trì nhịp sống năng động. Bà tiếp tục tham gia phim truyền hình, nhận lời hỗ trợ diễn xuất cho các ca sĩ trẻ và tham gia nhiều hoạt động xã hội tại địa phương. Theo NSƯT Phi Điểu, lao động nghệ thuật giúp bà duy trì tinh thần tích cực và cảm thấy bản thân vẫn hữu ích.

Một trong những hình ảnh quen thuộc với đồng nghiệp là việc NSƯT Phi Điểu tự lái xe máy đến phim trường. Dù nhiều người khuyên nên hạn chế di chuyển để đảm bảo sức khỏe, bà vẫn muốn tự chủ trong sinh hoạt hàng ngày. Nữ nghệ sĩ cho biết việc tự lái xe giúp bà giữ được phản xạ, sự nhanh nhẹn và chủ động về thời gian. Thậm chí có thời điểm con trai giấu xe vì lo lắng cho mẹ, song cuối cùng gia đình vẫn để bà tiếp tục duy trì thói quen này.

Nói về bí quyết giúp bản thân giữ được sức khỏe và sự minh mẫn ở tuổi ngoài 90, NSƯT Phi Điểu cho rằng điều quan trọng nhất là duy trì lao động trí óc lẫn vận động thường xuyên. Theo bà, khi còn có thể làm việc, còn được khán giả và đồng nghiệp đón nhận, bà vẫn muốn tiếp tục cống hiến cho nghệ thuật.