Thần đồng khoa bảng và vị quan nổi tiếng thanh liêm, uyên bác

Lê Quý Đôn sinh ngày 2/8/1726 tại làng Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay thuộc xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Cha ông là Tiến sĩ Lê Trọng Thứ, từng giữ chức Thượng thư Bộ Hình dưới triều Lê.

Từ nhỏ, Lê Quý Đôn đã nổi tiếng thông minh và ham học. Theo ghi chép của Phan Huy Chú trong “Lịch triều hiến chương loại chí”, năm 12 tuổi ông đã đọc thông kinh sử, bách gia chư tử, không sách nào không nghiên cứu kỹ lưỡng.

Con đường khoa cử của ông cũng đặc biệt rực rỡ. Năm 17 tuổi, ông đỗ đầu kỳ thi Hương. Đến năm 1752, ông tiếp tục đỗ Hội nguyên rồi đỗ Bảng nhãn trong kỳ thi Đình, trở thành một trong những trí thức xuất sắc nhất triều Lê trung hưng.

Không chỉ nổi bật về học vấn, Lê Quý Đôn còn là vị quan thanh liêm, thẳng thắn và giàu tinh thần trách nhiệm. Điều đặc biệt là ông không chỉ làm việc nơi triều chính mà còn trực tiếp đi nhiều địa phương để khảo sát dân tình, kiểm tra thuế khóa, hộ tịch, chống tham nhũng và khai khẩn ruộng đất. Dấu chân của ông trải dài khắp các tỉnh thành từ Bắc vào Nam.

Chính quá trình “đi nhiều, thấy nhiều” ấy đã giúp ông tích lũy vốn tri thức thực tiễn phong phú. Người đời khi đó truyền nhau câu nói nổi tiếng: “Thiên hạ vô tri vấn Bảng Đôn”, nghĩa là thiên hạ có điều gì không biết thì hỏi Bảng nhãn Lê Quý Đôn.

Không ít lần ông mạnh mẽ dâng sớ đề nghị cải cách pháp chế, siết chặt kỷ cương quan lại và chống nạn nhũng nhiễu dân chúng. Khi được giao thanh tra các lộ miền Tây Nam năm 1756, ông đã thẳng thắn liệt kê tên những quan lại tham nhũng để triều đình xử lý.

Tinh thần chính trực ấy khiến Lê Quý Đôn trở thành hình mẫu tiêu biểu của tầng lớp sĩ phu Bắc Hà thế kỷ XVIII, vừa uyên bác, vừa nhập thế và luôn đau đáu trước vận mệnh quốc gia.

“Tập đại thành” tri thức Việt Nam và di sản còn mãi với hậu thế

Nếu chỉ xét trên phương diện quan trường, Lê Quý Đôn đã đủ để lưu danh sử sách. Nhưng điều khiến hậu thế đặc biệt kính trọng ông chính là khối lượng trước tác đồ sộ và tầm vóc học thuật hiếm có trong lịch sử Việt Nam.

Trong suốt cuộc đời, ông để lại khoảng 40 bộ sách lớn nhỏ bao quát hầu hết lĩnh vực tri thức đương thời. Nhiều học giả đánh giá ông là “bộ óc bách khoa” của Việt Nam thế kỷ XVIII.

Ở lĩnh vực sử học, “Đại Việt thông sử” được xem là công trình có giá trị đặc biệt khi hệ thống hóa lịch sử dân tộc từ thời Hồng Bàng đến thời Lê Trung Hưng. Tác phẩm không chỉ giàu tư liệu mà còn thể hiện tư duy nghiên cứu khoa học và phương pháp biên soạn sử học chặt chẽ.

Trong “Kiến văn tiểu lục”, ông ghi chép nhiều quan sát thực tế về đời sống xã hội, văn hóa và phong tục đương thời. Đây được xem là nguồn tư liệu quý giúp hậu thế hiểu rõ diện mạo xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII.

Ở lĩnh vực văn học, “Toàn Việt thi lục” là công trình sưu tầm quy mô lớn với hàng trăm bài thơ của nhiều tác giả từ thời Lý đến thời Lê. Trong khi đó, “Vân đài loại ngữ” lại được ví như một bộ bách khoa thư cổ của Việt Nam, tổng hợp tri thức từ thiên văn, địa lý, nông nghiệp đến triết học.

Với trí tuệ uyên bác trên nhiều lĩnh vực từ sử học, triết học đến nông nghiệp cùng với kho tàng di sản ông để lại cho hậu thế, ông được mệnh danh là nhà bác học lớn nhất Việt Nam thời phong kiến, là túi khôn của thời đại. 

Nhằm tri ân những đóng góp của Lê Quý Đôn, UNESCO đã vinh danh ông là Danh nhân Văn hóa Thế giới. Cụ thể, ngày 31/10/2025, tại Kỳ họp lần thứ 43 diễn ra tại thành phố Samarkand, Cộng hòa Uzbekistan, UNESCO đã thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn.

Tính đến nay, ông là người được lấy tên đặt cho nhiều trường học nhất cả nước. Cụ thể, có khoảng 40 trường học mang tên Lê Quý Đôn, trong đó ông là danh nhân duy nhất được đặt tên cho 9 trường THPT chuyên - những ngôi trường tiêu biểu về đào tạo nhân tài. 

Gần 3 thế kỷ đã trôi qua, nhưng tên tuổi và di sản học thuật của Lê Quý Đôn vẫn là biểu tượng lớn của trí tuệ Việt Nam. Ông không chỉ là niềm tự hào của nền học thuật dân tộc mà còn là minh chứng cho khát vọng học hỏi, tinh thần phụng sự đất nước và ý chí vượt lên giới hạn của con người Việt Nam thời phong kiến.

Bài viết có tham khảo thông tin tại:

Nhà bác học Lê Quý Ðôn (1726 -1784) - Bảo tàng lịch sử quốc gia 

Người thầy được mệnh danh là "túi khôn của thời đại" - Vietnamnet