Trong lịch sử nghệ thuật truyền thống Việt Nam, gia đình NSND Cả Tam và NSND Đoàn Thanh Bình được xem là trường hợp đặc biệt hiếm gặp khi cả bà nội và cháu nội đều được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân. Suốt nhiều thập kỷ, 2 thế hệ nghệ sĩ của gia đình này đã góp phần gìn giữ, truyền dạy và phát triển nghệ thuật chèo - loại hình sân khấu dân gian đặc sắc của miền Bắc.

NSND Cả Tam: Cây đại thụ của sân khấu chèo Việt Nam

NSND Cả Tam tên thật là Trịnh Thị Lan, sinh năm 1888 trong một gia đình nghèo có truyền thống theo nghề chèo tại Cẩm Giàng, Hải Dương cũ (nay thuộc TP. Hải Phòng). Từ nhỏ, bà đã được cha đưa đi học hát. Tuy nhiên, con đường đến với sân khấu của bà không hề thuận lợi. Nhiều thầy hát từng chê bà vụng về và từ chối truyền nghề.

Năm 8 tuổi, bà được cụ Kép Tổng nhận dạy hát. Ba năm sau, bà chính thức bước lên chiếu chèo. Từ đây, Trịnh Thị Lan dần khẳng định tài năng và trở thành một trong những đào hát nổi bật của sân khấu chèo đầu thế kỷ XX.

Năm 16 tuổi, bà ra Hà Nội theo hát tại các rạp diễn và các gánh chèo lớn. Khi phong trào chèo cải lương và chèo văn minh phát triển mạnh sau sự ra đời của Sán Nhiên đài, bà nhanh chóng tham gia và trở thành gương mặt quen thuộc trên sân khấu.

Trong thời kỳ này, bà thường diễn cặp với những tên tuổi lớn của làng chèo như nghệ nhân Nguyễn Văn Thịnh (thường gọi là Trùm Thịnh) hay nghệ nhân Nguyễn Đình Nghị. Các ban hát có sự góp mặt của Cả Tam từng nổi tiếng khắp nhiều tỉnh miền Bắc.

NSND Cả Tam ghi dấu ấn qua hàng loạt vai diễn kinh điển như Thị Mầu, Châu Long, Đào Huế, Trinh Nguyên, Tú Bà, Mụ Sùng, Điềm Thị… Giới nghiên cứu sân khấu đánh giá bà sở hữu lối diễn giản dị nhưng sắc sảo, đặc biệt nổi bật ở nghệ thuật “nói sử” - kỹ thuật cơ bản và quan trọng của hát chèo truyền thống.

40 năm lăn lộn với nghề, nếm biết bao tủi nhục, đắng cay, bà từ bỏ ánh đèn sân khấu, trở về quê vui sống với cháu con, thề không bao giờ trở lại sàn diễn.

Cho đến đầu năm 1953, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của quân và dân ta chuyển sang giai đoạn mới, Nhà nước ta thành lập Đoàn Văn công Trung ương, cử người về mời bà ra giúp đỡ. Hiểu ra chính sách của Đảng, Chính phủ đối với nghề Tổ, bà vui lòng xóa bỏ lời nguyền cũ, hăng hái lên Việt Bắc, tham gia Đoàn Văn công Trung ương.

Trong điều kiện chiến khu còn nhiều thiếu thốn, bà vẫn tận tụy truyền nghề cho lớp nghệ sĩ trẻ mới làm quen với chèo. Những vai diễn nổi tiếng trước đây của bà trở thành tư liệu thực hành quý giá cho công tác đào tạo diễn viên thời kỳ đầu.

Năm 1955, bà hoạt động tại Đoàn Chèo Trung ương, nay là Nhà hát Chèo Việt Nam. Cùng thời gian này, bà tham gia Ban nghiên cứu chèo với các nghệ nhân nổi tiếng như Năm Ngũ, Dịu Hương, Trùm Thịnh, Lý Mầm… nhằm sưu tầm, bảo tồn và phục dựng nhiều làn điệu chèo cổ.

Ngoài biểu diễn, NSND Cả Tam còn trực tiếp giảng dạy tại trường Kịch nghệ dân tộc và trường Sân khấu - Điện ảnh, góp phần đào tạo nhiều thế hệ diễn viên chèo kế cận. Trong số các học trò của bà, NSND Phó Thị Kim Đức được đánh giá là một trong những gương mặt tiêu biểu nhất.

Bên cạnh các vai chèo cổ, bà còn tham gia nhiều tác phẩm hiện đại như vai già Đa trong “Tấm Cám”, bà Mây trong “Nông thôn tươi sáng” của tác giả Trần Bảng. Tinh thần tìm tòi, sáng tạo trong nghệ thuật giúp bà được đánh giá cao ở cả sân khấu truyền thống lẫn chèo hiện đại.

Uy tín nghề nghiệp của NSND Cả Tam được khẳng định qua việc bà được bầu vào Ban Chấp hành Hội Liên hiệp Văn học - Nghệ thuật Việt Nam ngay từ khóa đầu tiên. Với những đóng góp cho nghệ thuật dân tộc, bà được Nhà nước trao tặng Huân chương Lao động hạng Ba vào năm 1964.

NSND Cả Tam qua đời năm 1971, hưởng thọ 85 tuổi. Năm 1984, bà được truy tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân trong đợt phong tặng đầu tiên dành cho giới văn nghệ sĩ. Hiện nay, tại phòng truyền thống của Nhà hát Chèo Việt Nam, ảnh chân dung bà được đặt bên bài vị trên bàn thờ các bậc tổ nghề của nghệ thuật chèo nước nhà.

NSND Đoàn Thanh Bình: Cô giáo của Đại tá Tự Long và nhiều NSƯT

Tiếp nối truyền thống nghệ thuật của gia đình, cháu nội của NSND Cả Tam là NSND Đoàn Thanh Bình trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của sân khấu chèo đương đại.

NSND Đoàn Thanh Bình sinh năm 1954 trong gia đình có truyền thống nghệ thuật. Bố mẹ bà đều hoạt động trong lĩnh vực cải lương tại Đoàn Cải lương Bắc Thái. Dù lớn lên trong môi trường cải lương, bà lại bén duyên với chèo từ rất sớm dưới sự dìu dắt trực tiếp của bà nội là NSND Cả Tam.

Năm lên 10 tuổi, Đoàn Thanh Bình được bà nội dạy hát chèo. Với sự chỉ bảo tận tình của NSND Cả Tam, cô bé Thanh Bình sớm hát nhuần nhuyễn nhiều làn điệu cổ như “Đường trường duyên phận”, “Vãn cầm”… Cả Tam từng nhận xét cháu gái sở hữu chất giọng màu, vang và có trường canh tốt.

Thuở nhỏ, bà từng theo chân cha mẹ tham gia Đoàn Cải lương Bắc Thái và gắn bó với cải lương trong khoảng 2 năm. Những câu hò, điệu lý của sân khấu cải lương từng có sức hút lớn đối với cô gái trẻ. Tuy nhiên, bước ngoặt cuộc đời đến vào năm 1971, khi NSND Cả Tam qua đời.

Trước lúc mất, NSND Cả Tam để lại tâm nguyện muốn có một người cháu tiếp nối nghiệp chèo của gia đình. Cũng trong năm đó, Đoàn Thanh Bình đăng ký theo học tại Trường Trung cấp Nghệ thuật Sân khấu Việt Nam, nay là Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội. Đây được xem là dấu mốc đưa bà đến với con đường nghệ thuật chuyên nghiệp.

Tại trường, Đoàn Thanh Bình được học tập dưới sự hướng dẫn của nhiều tên tuổi lớn của làng chèo như GS, NSND Trần Bảng, Trần Thị Xuân, Dịu Hương, cụ Lê Hiền, Năm Ngũ, Thúy Lan… Sau này, nữ nghệ sĩ nhiều lần nhắc quãng thời gian đó là “may mắn lớn nhất cuộc đời” bởi bà được tiếp xúc và học hỏi từ những giọng ca được xem là “khuôn vàng thước ngọc” của nghệ thuật chèo.

Năm 1975, sau khi tốt nghiệp, Đoàn Thanh Bình về công tác tại Nhà hát Chèo Việt Nam. Từ môi trường nghệ thuật chuyên nghiệp này, bà nhanh chóng khẳng định tên tuổi bằng chất giọng chuẩn mực, kỹ thuật biểu diễn tinh tế cùng khả năng xử lý nhân vật giàu cảm xúc.

Sự nghiệp sân khấu của NSND Đoàn Thanh Bình gắn với nhiều giải thưởng lớn. Năm 1985, bà giành Huy chương Vàng với vai chị Chúc trong vở “Sông Trà Khúc”. Năm 1990, bà tiếp tục đoạt Huy chương Vàng với vai Lã Thị trong vở “Từ Thức”. Đặc biệt, tại Hội diễn Chèo toàn quốc năm 1992, bà được trao giải “Giọng hát hay nhất”, trở thành nghệ sĩ duy nhất nhận giải thưởng này.

Bên cạnh hoạt động biểu diễn, Đoàn Thanh Bình sớm bén duyên với công tác giảng dạy. Ngay khi còn công tác tại Nhà hát Chèo Việt Nam, bà đã tham gia trợ giảng, hướng dẫn học sinh các khóa dưới. Đến năm 1996, bà chính thức chuyển sang giảng dạy tại khoa Kịch hát dân tộc của Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội.

Trong khoảng 15 năm đứng lớp, NSND Đoàn Thanh Bình đào tạo nhiều thế hệ nghệ sĩ chèo trưởng thành từ các đoàn nghệ thuật trên cả nước. Nhiều học trò của bà sau này trở thành gương mặt nổi bật của sân khấu chèo như NSND Tự Long, NSƯT Bá Dũng, NSƯT Ngọc Bích, NSƯT Hồng Tươi… NSND Tự Long từng xem bà như người mẹ thứ 2 trong nghề nghiệp và cuộc sống.

Để phục vụ công tác giảng dạy, nữ nghệ sĩ dành nhiều thời gian nghiên cứu chuyên môn, nghe lại các bản thu của NSND Minh Lý, nghiền ngẫm từng kỹ thuật hát và cách xử lý làn điệu. Với bà, việc truyền dạy cho lớp trẻ là trách nhiệm quan trọng không kém hoạt động biểu diễn.

Sau khi nghỉ hưu, NSND Đoàn Thanh Bình vẫn miệt mài với nghệ thuật truyền thống. Cùng người bạn đời là NSƯT Vũ Ngọc, bà đi nhiều tỉnh phía Bắc như Nam Định cũ, Hải Dương cũ, Vĩnh Phúc cũ, Hưng Yên… để dạy hát chèo, hỗ trợ các đoàn nghệ thuật dựng vở và truyền nghề cho nghệ sĩ trẻ.

Bà cũng tham gia nhiều dự án xã hội hóa nghệ thuật chèo như “Chèo 48h”, “Tôi chèo về quê hương”, các lớp dạy chèo trực tuyến dành cho khán giả trong và ngoài nước, hay các chương trình biểu diễn như “Đông Kinh Cổ Nhạc”. Những hoạt động này nhằm đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với công chúng trẻ.

Ít năm trước khi nghỉ hưu, bà cùng một số nghệ sĩ thành lập Giáo phường Đình làng Việt với mong muốn khôi phục không gian diễn xướng sân đình - môi trường nguyên bản gắn liền với nghệ thuật chèo truyền thống. Đây cũng là nơi bà đưa học trò trở về với tinh thần biểu diễn dân gian xưa.

Ngoài chèo, NSND Đoàn Thanh Bình còn dành thời gian nghiên cứu và học hát ca trù cùng NSND Phó Thị Kim Đức trong suốt nhiều năm. Những sản phẩm nghệ thuật như CD “Ca trù đàn hát khuôn” hay các đêm diễn tại Trung tâm Văn hóa Pháp từng để lại nhiều dấu ấn với công chúng yêu nghệ thuật truyền thống.

Giá trị đặc biệt của gia đình NSND Cả Tam - NSND Đoàn Thanh Bình không chỉ nằm ở các danh hiệu cao quý, mà còn ở hành trình gìn giữ và truyền nối nghệ thuật chèo qua nhiều thế hệ. Nếu NSND Cả Tam là nghệ nhân góp phần bảo tồn, phục dựng tinh hoa chèo cổ, thì NSND Đoàn Thanh Bình là người tiếp tục lan tỏa và đưa nghệ thuật chèo đến gần hơn với đời sống đương đại.