Lập kỷ lục mưa nhiều nhất Việt Nam 

Đỉnh Bạch Mã (TP. Huế) từ lâu nổi tiếng là một trong những ngọn núi có lượng mưa lớn nhất Việt Nam, lượng mưa trung bình hằng năm dao động khoảng 7.000 - 8.000mm, vượt xa mức trung bình của cả nước (khoảng 1.400 - 2.400mm). Đặc biệt, nơi đây từng ghi nhận lượng mưa trong một ngày lên tới 1.739mm, gần tương đương lượng mưa trung bình cả năm ở Việt Nam. Đây được xem là kỷ lục mưa lớn nhất từng ghi nhận tại Việt Nam và đứng thứ 2 thế giới, chỉ sau trận mưa 1.825mm tại đảo Réunion (Pháp) vào tháng 1/1966.

Hiện tượng mưa đặc biệt lớn ở Bạch Mã là do nhiều nguyên nhân. Một trong những lý do chủ yếu là bắt nguồn từ điều kiện địa hình và vị trí địa lý. Khu vực này nằm trên dãy Trường Sơn, có độ cao trên 1.400m so với mực nước biển và chỉ cách Biển Đông khoảng 12 - 15km. Địa hình núi cao, dốc mạnh cùng với cấu trúc sườn núi hướng Đông - Đông Nam - Đông Bắc khiến Bạch Mã trở thành “bức tường chắn gió” trực diện các luồng không khí ẩm từ biển thổi vào.

Khi khối không khí ẩm di chuyển từ Biển Đông vào đất liền, đặc biệt trong các điều kiện thời tiết như gió mùa Đông Bắc, dải hội tụ nhiệt đới hoặc khi không khí lạnh tầng thấp kết hợp với gió ẩm tầng cao, khu vực này hình thành vùng hội tụ ẩm mạnh. Không khí bị địa hình dãy Trường Sơn “nâng cưỡng bức” lên cao, khiến hơi ẩm nhanh chóng ngưng tụ và gây ra mưa rất lớn tập trung tại chỗ. Đặc điểm “phễu đón gió” của Bạch Mã vì vậy làm tăng cường hiệu ứng mưa địa hình, khiến nơi đây trở thành một trong những điểm mưa cực đoan nhất cả nước.

Bên cạnh yếu tố địa hình và hoàn lưu khí quyển, biến đổi khí hậu toàn cầu cũng được xem là một nhân tố góp phần làm gia tăng các hiện tượng mưa cực đoan. Theo các đánh giá của Ủy ban Liên Chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC), sự nóng lên của khí quyển làm tăng khả năng giữ hơi ẩm, từ đó khiến các đợt mưa lớn trở nên mạnh hơn, tập trung hơn và khó dự báo hơn. Đồng thời, sự thay đổi trong hoàn lưu quy mô lớn của khí quyển và đại dương cũng đang tác động đến quy luật phân bố mưa, làm gia tăng tính cực đoan của các hiện tượng thời tiết ở nhiều khu vực, trong đó có Bạch Mã.

"Viên ngọc xanh" của cố đô Huế

Nằm ở xã Phú Lộc, TP. Huế, đỉnh Bạch Mã là một trong những địa danh nổi bật vừa mang giá trị tự nhiên, lịch sử, vừa giàu yếu tố văn hóa. Nằm trong vùng chuyển tiếp giữa dãy Trường Sơn Bắc và dải ven biển miền Trung, gần ranh giới Huế - Đà Nẵng, Bạch Mã không chỉ là “viên ngọc xanh” của cố đô mà còn là điểm giao thoa giữa lịch sử khai phá, chiến tranh và bảo tồn thiên nhiên.

Theo nhiều sử liệu, tên gọi “Bạch Mã” (ngựa trắng) xuất hiện từ rất sớm và mang ý nghĩa đặc trưng. Truyền thuyết dân gian kể lại rằng, xưa kia có một vị tiên cưỡi ngựa trắng xuống núi du ngoạn cảnh trần. Trong lúc mải mê thưởng ngoạn và đánh cờ, con ngựa trắng bỏ đi mất, khiến vị tiên không thể quay về trời và hóa đá tại nơi này. Từ xa nhìn lại, dáng núi giống hình một con ngựa trắng đang phủ phục giữa trời mây, từ đó hình thành tên gọi “Bạch Mã”.

Bên cạnh yếu tố huyền thoại, tên gọi còn bắt nguồn từ đặc điểm tự nhiên. Đỉnh núi quanh năm bị mây trắng bao phủ, đặc biệt vào sáng sớm và mùa lạnh, tạo cảm giác như một con ngựa trắng ẩn hiện trong sương. Một số tài liệu cổ từng ghi nhận khu vực này với tên gọi “Bạch Thạch”, liên quan đến màu đá trắng đặc trưng ở một số vách núi. Từ hai yếu tố này đã hợp thành tên gọi “Bạch Mã” được sử dụng phổ biến cho đến ngày nay.

Đầu thế kỷ XX, người Pháp chú ý đến Bạch Mã và đánh giá đây là vùng đất có tiềm năng nghỉ dưỡng. Theo Tiền Phong, cuối năm 1925, chính quyền Pháp đã đề xuất thành lập khu bảo tồn nhằm bảo vệ loài gà lôi lam mào trắng (Lophura edwardsi) và hệ sinh thái rừng nguyên sinh.

Đến năm 1932, kỹ sư cầu đường người Pháp Girard khảo sát khu vực này và nhận thấy đây là địa điểm lý tưởng để phát triển du lịch nghỉ dưỡng nhờ khí hậu mát mẻ quanh năm. Sau đó, tuyến đường ô tô dài khoảng 19km nối từ Quốc lộ 1A lên vùng núi được xây dựng nhằm mục đích tiếp cận Bạch Mã.

Đến năm 1938, khách sạn Morin được khánh thành, đánh dấu bước phát triển quan trọng của khu nghỉ mát. Năm 1942, quần thể kiến trúc tại độ cao khoảng 1.200m gần như hoàn chỉnh, bao gồm biệt thự, nhà bưu điện, nhà hàng và các công trình phụ trợ. Các công trình được thiết kế hài hòa với địa hình tự nhiên, tạo nên một khu nghỉ dưỡng độc đáo giữa rừng núi Trường Sơn.

Trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Bạch Mã cũng giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng. Nhờ độ cao và tầm nhìn rộng, từ đỉnh núi có thể quan sát toàn bộ Quốc lộ 1A, sân bay Phú Bài (Huế) và sân bay Đà Nẵng, biến nơi đây thành điểm kiểm soát quân sự then chốt.

Đến cuộc kháng chiến chống Mỹ, Bạch Mã lọt vào tầm ngắm của quân địch. Quân đội Mỹ xây dựng căn cứ quân sự gồm trại lính, sân bay trực thăng dã chiến trên đỉnh Bạch Mã nhằm phục vụ mục đích kiểm soát khu vực miền Trung. Sau Hiệp định Paris năm 1973, căn cứ này được chuyển giao cho chính quyền Sài Gòn.

Ngày 6/9/1973, lực lượng Tiểu đoàn 5, Trung đoàn 6 của Quân khu Trị Thiên đã tấn công và giành lại đỉnh Bạch Mã. Sau chiến thắng này, quân giải phóng tiếp tục xây dựng địa đạo Bạch Mã vào tháng 10/1973 và hoàn thành đầu năm 1974. Địa đạo dài hơn 214m, gồm nhiều phòng chức năng như phòng họp, hầm trú ẩn, cửa gác, phục vụ từ 15 - 20 người. Năm 2020, công trình này hiện được xếp hạng là Di tích Lịch sử cấp Quốc gia, ghi dấu một giai đoạn khốc liệt nhưng hào hùng của lịch sử.

Sau năm 1975, nhiều công trình trên đỉnh Bạch Mã bị tàn phá do chiến tranh. Đến thời kỳ hòa bình, Nhà nước bắt đầu khôi phục và bảo tồn khu vực này.

Ngày 15/7/1991, Vườn Quốc gia Bạch Mã được tái thành lập với diện tích khoảng 22.031ha, thuộc địa bàn huyện Phú Lộc và Nam Đông (Thừa Thiên Huế trước đây). Đến năm 2008, diện tích được mở rộng lên khoảng 37.487ha, bao gồm cả khu vực thuộc huyện Đông Giang (Quảng Nam cũ), tạo thành một vùng bảo tồn rộng lớn.

Bạch Mã hiện nằm ở phần cuối dãy Trường Sơn Bắc, sở hữu địa hình đa dạng gồm núi trung bình, núi thấp và vùng chuyển tiếp sinh thái. Khí hậu nhiệt đới gió mùa nhưng mang đặc trưng mát lạnh quanh năm, với nhiệt độ trung bình từ 15 - 23 độ C, khiến nơi đây được ví như “Đà Lạt của miền Trung”, “tiên cảnh của đất Thần Kinh”.

Vườn Quốc gia Bạch Mã là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao của Việt Nam. Hệ sinh thái nơi đây ghi nhận khoảng 2.330 loài thực vật và gần 1.500 loài động vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm nằm trong Sách Đỏ như voọc chà vá chân nâu, sao la, mang lớn và mang Trường Sơn.

Ngày nay, Bạch Mã không chỉ là khu bảo tồn thiên nhiên quan trọng mà còn là điểm du lịch sinh thái nổi tiếng. Với hệ thống suối, thác và rừng nguyên sinh, nơi đây được xem như “lá phổi xanh” điều hòa khí hậu cho khu vực miền Trung, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong nghiên cứu khoa học và giáo dục môi trường.

* Tổng hợp