Cây bút kiệt xuất của nền thi ca nước nhà

Nhà thơ Xuân Quỳnh tên thật là Nguyễn Thị Xuân Quỳnh, sinh ngày 6/10/1942 tại Hà Đông (nay thuộc TP. Hà Nội). Bà sinh ra trong một gia đình công chức, sớm chịu nhiều thiếu thốn tình cảm khi mẹ mất từ nhỏ, còn cha thường xuyên công tác xa. Từ tuổi thơ cho đến lúc trưởng thành, bà được bà nội chăm sóc, nuôi dạy.

Năm 1955, Xuân Quỳnh gia nhập Đoàn Văn công Nhân dân Trung ương, theo học múa và trở thành diễn viên biểu diễn chuyên nghiệp. Trong thời gian hoạt động nghệ thuật, bà từng tham gia nhiều chuyến lưu diễn ở nước ngoài.

Giai đoạn 1962 - 1964 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi Xuân Quỳnh bắt đầu theo đuổi con đường văn chương. Bà theo học khóa I Trường Bồi dưỡng những người viết văn trẻ của Hội Nhà văn Việt Nam. Sau khi hoàn thành chương trình học, bà công tác tại báo Văn nghệ và báo Phụ nữ Việt Nam. Đến năm 1967, Xuân Quỳnh được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam và trở thành Ủy viên Ban Chấp hành khóa III.

Trong sự nghiệp sáng tác, Xuân Quỳnh để lại nhiều tác phẩm thơ và văn xuôi có giá trị. Các sáng tác của bà xuất hiện trong nhiều tập thơ như: Tơ tằm - chồi biếc, Hoa dọc chiến hào, Gió Lào cát trắng, Lời ru trên mặt đất, Sân ga chiều em đi, Tự hát, Hoa cỏ may, Thơ Xuân Quỳnh, Thơ tình Xuân Quỳnh - Lưu Quang Vũ, Hát với con tàu, Cây trong phố - Chờ trăng...

Bên cạnh thơ dành cho người lớn, Xuân Quỳnh còn ghi dấu ấn ở mảng sáng tác thiếu nhi với các tác phẩm như: Bầu trời trong quả trứng, Truyện Lưu Nguyễn, Mùa xuân trên cánh đồng, Bến tàu trong thành phố, Vẫn có ông trăng khác, Tuyển tập truyện thiếu nhi, Chú gấu trong vòng đu quay...

Thơ Xuân Quỳnh thường khai thác những đề tài gần gũi với đời sống nội tâm, ký ức tuổi thơ, tình yêu và hạnh phúc gia đình. Những câu thơ giàu cảm xúc, mềm mại nhưng vẫn chứa đựng chiều sâu suy tư và tính triết lý được hình thành từ trải nghiệm cuộc sống. Nhiều tác phẩm của bà trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ độc giả như Thuyền và biển, Sóng, Thơ tình cuối mùa thu...

Theo nhà nghiên cứu văn học, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lưu Khánh Thơ, Xuân Quỳnh là một trong những cây bút nữ có phong cách riêng biệt và dấu ấn rõ nét trong nền văn học Việt Nam hiện đại. Qua nhiều năm lao động nghệ thuật nghiêm túc và bền bỉ, bà đã để lại một di sản văn học giàu giá trị với ngòi bút được thử thách qua nhiều chủ đề và thời gian.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lưu Khánh Thơ cho rằng, dù quãng thời gian hoạt động văn học không quá dài, nhưng với tư cách một người phụ nữ, người vợ và người mẹ, Xuân Quỳnh đã để lại tiếng nói giàu cảm xúc về tình yêu và tình mẫu tử trong lòng nhiều thế hệ bạn đọc. Những sáng tác của bà mang chất trữ tình sâu lắng, vừa phản ánh hơi thở thời đại vừa thể hiện dấu ấn cá nhân đậm nét.

Với những đóng góp cho nền văn học nghệ thuật nước nhà, năm 2001, Xuân Quỳnh được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật. Đến năm 2017, bà tiếp tục được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật.

Ngày 6/10/2019, đúng dịp kỷ niệm 77 năm ngày sinh của nữ sĩ Xuân Quỳnh, Google đã thay đổi biểu tượng trang chủ với hình ảnh bà được minh họa bên những con sóng biển, mây trời, thuyền và biển. Google gọi cố thi sĩ Xuân Quỳnh là "một trong những nhà thơ quan trọng nhất trong thế kỷ 20 của Việt Nam". 

Như vậy, sau nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và họa sĩ Bùi Xuân Phái, Xuân Quỳnh trở thành danh nhân Việt Nam thứ ba và là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên được Google vinh danh trên trang chủ.

Kết buồn cho cuộc tình đẹp của văn đàn Việt Nam

Sau cuộc hôn nhân đầu tiên tan vỡ với một nhạc công thuộc Đoàn Văn công Nhân dân Trung ương, năm 1973, Xuân Quỳnh kết hôn với nhà viết kịch, nhà thơ Lưu Quang Vũ. 

Mối quan hệ giữa Xuân Quỳnh và Lưu Quang Vũ từng gặp nhiều trở ngại. Hơn chồng 6 tuổi, từng trải qua một lần đò và có con riêng, Xuân Quỳnh không nhận được sự đồng thuận từ gia đình phía nhà chồng trong thời gian đầu. Mẹ của Lưu Quang Vũ từng phản đối gay gắt cuộc hôn nhân này và cho rằng bà khó có được hạnh phúc trọn vẹn. Tuy nhiên, cha ruột của Lưu Quang Vũ là người đứng ra hòa giải, đồng thời nhờ nhiều văn nghệ sĩ thân thiết thuyết phục để bà dần chấp nhận Xuân Quỳnh trở thành con dâu.

Nhà viết kịch Ngọc Thụ từng kể rằng, thời điểm ấy Lưu Quang Vũ cũng chịu không ít áp lực từ dư luận và những lời bàn tán của bạn bè, đồng nghiệp. Dù vậy, cả hai vẫn âm thầm vượt qua mọi định kiến để gắn bó bên nhau suốt nhiều năm.

Những năm tháng khó khăn, gia đình nhỏ của Xuân Quỳnh và Lưu Quang Vũ sống trong căn phòng rộng khoảng 6m2 tại số 96A phố Huế. Đó là mái ấm có đủ “con anh, con em, con chúng ta”, nhưng luôn đầy ắp tiếng cười và tình yêu thương giữa những chồng sách, bản thảo văn chương.

Tình yêu giữa Xuân Quỳnh và Lưu Quang Vũ từng được nhiều người nhắc đến như một trong những chuyện tình đẹp của văn đàn Việt Nam. Trong thơ mình, Xuân Quỳnh từng viết: “Chỉ còn em và anh/ Cùng tình yêu ở lại”. Trong khi đó, ở một bài thơ cuối đời gửi vợ, Lưu Quang Vũ cũng viết: “Phút cuối cùng tay vẫn ở trong tay/ Ta đã có những ngày vui sướng nhất/ Đã uống cả men nồng và rượu chát/ Đã đi qua cùng tận của con đường...”.

Ngày 29/8/1988, Xuân Quỳnh qua đời trong một vụ tai nạn giao thông tại Hải Dương khiến gia đình, đồng nghiệp và những người yêu thi ca bàng hoàng xót thương. Trên chuyến xe định mệnh hôm đó còn có Lưu Quang Vũ và con trai của hai người là Lưu Quỳnh Thơ, khi ấy mới 13 tuổi.