Trong lịch sử điện ảnh Việt Nam, NSND Bùi Đình Hạc được xem là một trong những đạo diễn thuộc thế hệ đặt nền móng cho nền điện ảnh cách mạng. Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề, ông để lại dấu ấn sâu đậm ở cả lĩnh vực phim tài liệu, phim truyện, công tác quản lý điện ảnh và đào tạo thế hệ kế cận.

Người mang về giải Vàng quốc tế đầu tiên cho điện ảnh Việt Nam

Đạo diễn Bùi Đình Hạc sinh năm 1934 tại xã Hiền Quan, tỉnh Phú Thọ. Ông tham gia cách mạng từ năm 1949, đến năm 1953 bắt đầu công tác trong ngành điện ảnh tại An toàn khu (ATK) Việt Bắc.

Sau hòa bình lập lại ở miền Bắc năm 1954, ông được cử sang học đạo diễn phim truyện tại Trường Đại học Điện ảnh toàn Liên bang Xô viết ở Moskva (Liên Xô). Đây là giai đoạn quan trọng giúp Bùi Đình Hạc hình thành nền tảng nghề nghiệp, để sau đó trở thành một trong những nghệ sĩ đặt những viên gạch đầu tiên cho nền điện ảnh cách mạng Việt Nam.

Theo thông tin từ gia đình, trong bộ Từ điển Điện ảnh thế giới do Liên Xô xuất bản năm 1986 đã có mục từ giới thiệu tiểu sử và các tác phẩm điện ảnh của ông. Đây là ghi nhận hiếm có đối với một nghệ sĩ Việt Nam trong hệ thống tư liệu điện ảnh quốc tế thời kỳ đó.

Với những đóng góp nổi bật, năm 1984 ông được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân (đợt 1). Năm 2007, ông tiếp tục được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật cho cụm bảy tác phẩm điện ảnh gồm các phim tài liệu: “Nước về Bắc Hưng Hải”, “Anh Nguyễn Văn Trỗi sống mãi”, “Hồ Chí Minh - Chân dung một con người”, “Nguyễn Ái Quốc đến với Lênin”, “Đường về Tổ quốc”; cùng các phim truyện: “Nguyễn Văn Trỗi”, “Đường về quê mẹ”.

Trong lịch sử điện ảnh Việt Nam, hiếm có đạo diễn nào sở hữu bảng thành tích giải thưởng phong phú như Bùi Đình Hạc. Các tác phẩm của ông giành 3 giải Nhất, 1 giải Nhì tại các liên hoan phim quốc tế; 7 giải Bông sen Vàng và 1 giải Bông sen Bạc tại Liên hoan phim Việt Nam.

Phim tài liệu “Nước về Bắc Hưng Hải” do ông biên kịch và đạo diễn khi mới 25 tuổi đã được trao Huy chương Vàng tại Liên hoan phim quốc tế Moskva năm 1959 cho phim tài liệu xuất sắc nhất. Đây là giải Vàng quốc tế đầu tiên của điện ảnh Việt Nam, đồng thời cũng là giải Vàng quốc tế đầu tiên của nền văn học nghệ thuật nước nhà. Tác phẩm sau đó tiếp tục giành giải Bông sen Vàng tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 2 năm 1973.

Phim tài liệu “Anh Nguyễn Văn Trỗi sống mãi” được trao Huy chương Bạc tại Liên hoan phim quốc tế Moskva năm 1965 và giải Bông sen Vàng tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ nhất năm 1970.

Dấu ấn đặc biệt với các bộ phim về Chủ tịch Hồ Chí Minh

NSND Bùi Đình Hạc dành nhiều tâm huyết cho loạt phim tài liệu về Chủ tịch Hồ Chí Minh, gồm: “Nguyễn Ái Quốc đến với Lênin”, “Đường về Tổ quốc” và “Hồ Chí Minh - Chân dung một con người”.

Trong đó, “Nguyễn Ái Quốc đến với Lênin” và “Đường về Tổ quốc” cùng được trao giải Bông sen Vàng đặc biệt tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 4 năm 1980.

Riêng “Hồ Chí Minh - Chân dung một con người” giành giải Bông sen Vàng tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 9 năm 1990, giải Vàng Liên hoan phim Truyền hình toàn quốc năm 1990, cùng giải phim hay nhất năm 1990 của Bộ Văn hóa - Thông tin và Thể thao, đúng dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Ở mảng tư liệu, ông cùng ê-kíp đã sang Liên Xô trong thời gian dài để khai thác hàng vạn mét phim, ảnh, tài liệu lưu trữ, đồng thời gặp gỡ nhân chứng lịch sử nhằm tái hiện hành trình hoạt động cách mạng của Nguyễn Ái Quốc trong những năm 1920. Nhiều tư liệu quý như hộ chiếu mang tên Chen Vang (Trần Vương), hình ảnh con tàu đưa Người tới Petrograd, hay tư liệu tại Quốc tế Cộng sản được đưa vào phim. Bên cạnh khai thác tư liệu, đoàn làm phim còn thực hiện các cảnh quay tại nhiều địa danh lịch sử ở Moskva và Petrograd, góp phần tăng tính chân thực cho tác phẩm.

Ở lĩnh vực phim truyện, NSND Bùi Đình Hạc để lại dấu ấn với các tác phẩm “Nguyễn Văn Trỗi”, “Đường về quê mẹ”, “Hoa thiên lý” và đặc biệt là “Hà Nội 12 ngày đêm”.

“Nguyễn Văn Trỗi” giành giải Bông sen Vàng tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ nhất và giải thưởng của Hội Nhà báo Liên Xô tại Liên hoan phim quốc tế Moskva năm 1967.

“Đường về quê mẹ” đoạt giải Bông sen Vàng tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 2 năm 1973, giải Nhất tại Liên hoan phim quốc tế New Delhi (Ấn Độ), đồng thời mang về nhiều giải thưởng cho các diễn viên Lâm Tới, Thế Anh, Trúc Quỳnh.

Sau khi nghỉ hưu, ở tuổi 68, ông tiếp tục đảm nhiệm vai trò đạo diễn bộ phim sử thi “Hà Nội 12 ngày đêm”, tái hiện trận chiến “Điện Biên Phủ trên không” năm 1972. Tác phẩm giành giải Bông sen Bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 14, giải B của Bộ Quốc phòng, đồng thời được mời tham dự nhiều liên hoan phim quốc tế tại Nhật Bản, Ai Cập, Thụy Sĩ, Iran, Pháp và Tây Ban Nha.

Ngoài sáng tác, NSND Bùi Đình Hạc còn có nhiều đóng góp trong công tác quản lý ngành điện ảnh. Ông từng giữ các chức vụ: Giám đốc Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương, Cục trưởng Cục Điện ảnh; đồng thời làm giám khảo phim tài liệu tại Liên hoan phim quốc tế Moskva (1973) và tại Triều Tiên.

Gia đình gắn bó với nghệ thuật

Vợ NSND Bùi Đình Hạc là PGS.TS, NSND Nguyễn Thị Hiển - một trong những biên đạo múa chuyên nghiệp đầu tiên của Việt Nam. Bà từng học tại Trường Múa Việt Nam và được cử sang Học viện Nghệ thuật Sân khấu Quốc gia Moskva, sau đó bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Nghệ thuật học, trở thành người phụ nữ duy nhất của ngành múa Việt Nam đạt học vị này và được phong học hàm Phó Giáo sư.

Trong sự nghiệp, bà đóng góp trên cả 3 lĩnh vực sáng tác, giảng dạy và nghiên cứu, đào tạo 9 NSND và 30 NSƯT tính đến năm 2012. Bà được trao Giải thưởng Nhà nước năm 2001 và Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2022.

Con trai ông bà là đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải - người được đào tạo điện ảnh tại Nga, thực tập tại Pháp và nhận học bổng Fulbright của Chính phủ Mỹ để học tập và làm phim tại Los Angeles. Hiện ông là Phó Chủ tịch Hội đồng tuyển chọn phim của Liên hoan phim Quốc tế Hà Nội 2026.

NSND Bùi Đình Hạc qua đời năm 2023, hưởng thọ 90 tuổi. Sau khi ông mất, Đại sứ Liên bang Nga tại Việt Nam đã gửi thư chia buồn chính thức thông qua Bộ Văn hóa, thể hiện sự ghi nhận đối với những đóng góp của ông trong lĩnh vực điện ảnh và quan hệ văn hóa Việt - Nga. Lá thư hiện vẫn được gia đình lưu giữ.

NSND Bùi Đình Hạc được đánh giá là một trong những đạo diễn tiêu biểu của thế hệ đầu điện ảnh Việt Nam, người làm chủ đồng thời cả phim tài liệu và phim truyện, với hệ thống tác phẩm mang giá trị lịch sử, tư liệu và nghệ thuật sâu sắc. Các bộ phim của ông góp phần phản ánh trung thực tiến trình lịch sử dân tộc, đồng thời đặt nền móng quan trọng cho sự hình thành và phát triển của Điện ảnh Cách mạng Việt Nam trong suốt nhiều thập kỷ.