Trong lịch sử âm nhạc cách mạng Việt Nam, nhạc sĩ Hoàng Việt là một trường hợp đặc biệt. Cuộc đời ông gắn liền với những chặng đường lớn của dân tộc trong thế kỷ XX, từ kháng chiến chống thực dân Pháp đến cuộc đấu tranh thống nhất đất nước. Ở ông hội tụ phẩm chất của một nghệ sĩ tài năng, một nhà soạn nhạc tiên phong và một chiến sĩ sẵn sàng dâng hiến cuộc đời cho Tổ quốc.

Từ chàng trai đất phương Nam đến người nhạc sĩ - chiến sĩ

Nhạc sĩ Hoàng Việt tên khai sinh là Lê Chí Trực, sinh ngày 28/2/1928 tại Chợ Lớn, nay thuộc TP. HCM. Lớn lên trong không gian văn hóa đặc trưng của Nam Bộ, ông sớm bộc lộ năng khiếu âm nhạc và bắt đầu sáng tác từ tuổi thiếu niên.

Những tác phẩm đầu tay như “Tiếng còi trong sương đêm”, “Biệt đô thành”, “Chị cả” cho thấy một tâm hồn giàu cảm xúc cùng khả năng nắm bắt tinh tế đời sống đô thị Nam Bộ trước Cách mạng Tháng Tám. Trong đó, “Tiếng còi trong sương đêm” từng được đông đảo công chúng Nam Bộ yêu thích vào những năm 1944-1945.

Sau năm 1945, Lê Chí Trực tham gia kháng chiến và hoạt động trong các đơn vị văn nghệ quân đội tại chiến trường Nam Bộ. Chính môi trường chiến đấu gian khổ đã góp phần hình thành nên bút danh Hoàng Việt và tôi luyện bản lĩnh của người nghệ sĩ - chiến sĩ. 

Từ đây, âm nhạc của ông gắn chặt với hơi thở cuộc sống chiến trường, phản ánh tâm tư, khát vọng và ý chí chiến đấu của quân dân miền Nam. Tại chiến khu, ông sáng tác hàng loạt ca khúc nổi tiếng như “Lá xanh”, “Nhạc rừng”, “Mùa lúa chín”, “Lên ngàn”... 

Sau Hiệp định Geneva năm 1954, Hoàng Việt tập kết ra Bắc. Khi ấy, ông phải chia tay người vợ trẻ cùng 3 người con thơ, trong đó người con út còn chưa chào đời. Cuộc chia ly kéo dài hơn 13 năm trở thành nỗi đau đáu suốt cuộc đời người nhạc sĩ.

Trong show truyền hình "Những người con của hòa bình" phát sóng nhân dịp kỷ niệm 74 năm ngày Thương binh - Liệt sĩ, đạo diễn Lê Trùng Phùng (Lâm Lê Dũng) cùng mẹ đã chia sẻ nhiều câu chuyện xúc động về người chồng, người cha - liệt sĩ, nhạc sĩ Hoàng Việt. Ông cho biết: “Năm 1954, cha tôi tập kết ra Bắc, mẹ ở Sài Gòn làm giao liên, mẹ tôi tình cờ vô thăm, họ gặp nhau ngay trận càn lớn nhất của Mỹ tại miền Nam Việt Nam. Cũng bởi vậy, sau này, khi hay tin mẹ tôi có mang, cha tôi đã dặn bạn bè, nếu là con trai hãy đặt tên là Trùng Phùng, nếu là con gái thì đặt là Tao Ngộ”.

Trong thời gian công tác tại Ban Văn nghệ Quân đội thuộc Tổng cục Chính trị, nhạc sĩ Hoàng Việt vừa học tập vừa sáng tác. Năm 1957, từ nỗi nhớ người vợ nơi miền Nam và sau khi nhận được lá thư vượt hàng vạn cây số từ quê nhà gửi tới Hà Nội, Hoàng Việt đã sáng tác ca khúc “Tình ca” chỉ trong một đêm.

Theo Dân Việt, NSND Trần Hiếu chia sẻ: “Sáng ngủ dậy, tôi thấy Hoàng Việt khoe vừa sáng tác được một ca khúc mới, đó chính là Tình ca. Ông sáng tác vỏn vẹn trong một đêm, sau khi nhận được một lá thư từ vợ”.

“Tình ca” không chỉ là câu chuyện tình yêu đôi lứa mà còn là khúc hát về tình yêu quê hương, đất nước và khát vọng thống nhất non sông. Theo thời gian, tác phẩm trở thành một trong những bài hát nổi tiếng nhất của nền âm nhạc Việt Nam thế kỷ XX.

Cùng giai đoạn này, các sáng tác như “Tìm em ở đâu”, “Lá thư từ miền Nam”, “Quê mẹ”... cũng ra đời, phản ánh nỗi nhớ quê hương, gia đình của những người con miền Nam sống xa quê trong hoàn cảnh đất nước chia cắt.

Người đặt nền móng cho nhạc giao hưởng Việt Nam

Năm 1958, Hoàng Việt được cử sang học tại Nhạc viện Quốc gia Sofia (Bulgaria). Sau 7 năm học tập, ông tốt nghiệp loại ưu với bản giao hưởng “Quê hương”.

Đây được xem là bản giao hưởng đầu tiên của âm nhạc Việt Nam hiện đại, gồm 4 chương, sử dụng chất liệu từ nhiều ca khúc cách mạng và dân ca Việt Nam. Tác phẩm khắc họa cuộc đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc, đặc biệt là nhân dân Nam Bộ.

“Quê hương” được trình diễn 3 lần tại Bulgaria, sau đó được công diễn tại Nhà hát Lớn Hà Nội vào tháng 3/1965. Giới chuyên môn đánh giá đây là một dấu mốc quan trọng trong tiến trình phát triển của nền âm nhạc bác học Việt Nam. Việc một nhạc sĩ xuất thân từ chiến khu Nam Bộ có thể làm chủ thể loại giao hưởng - vốn được xem là đỉnh cao của âm nhạc hàn lâm phương Tây - là thành tựu đặc biệt của âm nhạc Việt Nam thời kỳ đó.

Năm 1964, sau khi tốt nghiệp tại Bulgaria, Hoàng Việt đứng trước nhiều cơ hội phát triển sự nghiệp nghệ thuật. Tuy nhiên, ông lựa chọn trở về Tổ quốc. Đầu năm 1966, sau khi bản giao hưởng “Quê hương” được công diễn thành công tại Hà Nội, ông tình nguyện vượt Trường Sơn trở lại miền Nam tham gia kháng chiến.

Cuộc hành quân kéo dài hơn 3 tháng là thử thách khắc nghiệt đối với người nhạc sĩ có vóc dáng gầy gò, chỉ nặng khoảng 42kg. Dù nhiều lần bị thương, kiệt sức, ông vẫn kiên trì bám đoàn và hoàn thành hành trình trở về quê hương trong sự khâm phục của đồng đội.

Tại chiến trường miền Nam, với bút danh Lê Quỳnh, Hoàng Việt tiếp tục sáng tác không ngừng nghỉ. Chỉ trong vòng chưa đầy một năm, ông hoàn thành 12 ca khúc, viết vở nhạc kịch “Bông sen” cùng nhiều tác phẩm phục vụ chiến trường.

Sau hơn 13 năm xa cách, đầu năm 1967, ông được đoàn tụ với vợ và các con tại chiến khu. Đây là một trong những khoảnh khắc hạnh phúc nhất cuộc đời người nhạc sĩ. 

Sau ngày đoàn tụ, Hoàng Việt tiếp tục ấp ủ một dự án lớn: Sáng tác bản giao hưởng số 2 mang tên “Cửu Long”. Ông dự định xây dựng tác phẩm gồm 3 chương với chủ đề chiến thắng, hạnh phúc và xây dựng đất nước. Để tìm cảm hứng sáng tác, ông rời chiến khu, trở về vùng Đồng bằng sông Cửu Long, đi dọc các tuyến sông, kênh rạch của miền Tây Nam Bộ. Thế nhưng, dự định ấy mãi mãi không thể hoàn thành.

Sáng 31/12/1967, tại bờ kênh Ả Rặt, Cái Bè, tỉnh Tiền Giang (cũ), Hoàng Việt cùng đồng đội bị máy bay Mỹ tập kích. Ông trúng đạn rocket và anh dũng hy sinh khi mới 39 tuổi. Bản giao hưởng “Cửu Long” vì thế trở thành "bản giao hưởng bỏ dở" của âm nhạc Việt Nam.

Sau khi nhạc sĩ Hoàng Việt qua đời, vợ ông làm đủ thứ để có tiền thay chồng nuôi các con. Trong chương trình, bà tâm sự: "Nhớ ông lắm nhưng mình phải sống, phải tươi tỉnh, phải làm việc để nuôi con nhỏ, để quên đi. Cứ nhớ hoài làm sao nuôi được con đây”.

Di sản còn mãi với thời gian

Dù cuộc đời ngắn ngủi, Hoàng Việt đã để lại một di sản nghệ thuật đồ sộ và có giá trị bền vững. Những ca khúc như “Tiếng còi trong sương đêm”, “Lá xanh”, “Lên ngàn”, “Mùa lúa chín”, “Nhạc rừng”, “Tình ca”... vẫn được nhiều thế hệ yêu mến và thường xuyên vang lên trên các sân khấu âm nhạc.

Âm nhạc của ông kết hợp hài hòa giữa tinh thần yêu nước, lý tưởng cách mạng với chất trữ tình sâu lắng. Các sáng tác không hô hào khô cứng mà luôn chứa đựng hơi thở đời sống, tình yêu con người và khát vọng hòa bình.

Với những đóng góp đặc biệt cho nền âm nhạc dân tộc và sự nghiệp đấu tranh giải phóng đất nước, năm 1985, TP. HCM đã đặt tên một tuyến đường mang tên Hoàng Việt. Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật. Năm 2011, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Hoàng Việt ra đi khi tài năng đang ở độ chín nhất, để lại nhiều dự định còn dang dở. Tuy nhiên, những thanh âm mà ông gửi lại cho đời vẫn tiếp tục ngân vang qua nhiều thế hệ, trở thành một phần ký ức không thể phai mờ của nền âm nhạc Việt Nam. Ông không chỉ là một nhạc sĩ lớn mà còn là biểu tượng đẹp của hình ảnh người nghệ sĩ sống và sáng tạo trọn vẹn vì Tổ quốc.

* Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Nhạc sĩ, Anh hùng LLVT nhân dân Hoàng Việt sống mãi với những thanh âm bất tử - Báo Quân đội nhân dân

- Chân dung âm nhạc của nhạc sĩ Hoàng Việt - Báo Người Lao động 

- Vợ liệt sỹ, nhạc sỹ Hoàng Việt: "Nhớ ông lắm nhưng tôi dặn mình phải tươi tỉnh, phải sống và nuôi con" - Báo Dân Việt

- Nhạc sĩ Hoàng Việt và bản giao hưởng bỏ dở - Hội Nhạc Sĩ Việt Nam

- Nhạc sĩ Hoàng Việt và những bài ca còn mãi với đời - Báo Nhân Dân