Tốt nghiệp tiến sĩ kỹ thuật hóa học tại Đại học Princeton vào năm 2024, Jack Weis, 30 tuổi, sở hữu bản lý lịch học thuật mà bất kỳ ai cũng phải mơ ước. Trước đó, anh tốt nghiệp cử nhân loại xuất sắc tại Đại học Rice và từng có nghiên cứu về cơ chế hình thành băng được Ủy ban Nobel viện dẫn trong lễ trao giải Nobel Vật lý 2024.

Xuất thân từ một gia đình có cả cha lẫn mẹ đều là bác sĩ, Weis trong mắt gia đình luôn là một người thông minh, hoạt ngôn và am tường lịch sử như một cuốn bách khoa toàn thư. 

Thế nhưng, thực tế sau khi rời ghế giảng đường lại khiến cả gia đình anh không thể lý giải. Kể từ khi hoàn thành chương trình tiến sĩ năm ngoái, Weis đã gửi hồ sơ tới hơn 2.300 vị trí khác nhau mà vẫn chưa thể tìm được một bến đỗ ổn định. Phần lớn phản hồi anh nhận về chỉ là sự im lặng, hoặc những bức thư từ chối ngắn gọn.

Ban đầu, chàng tiến sĩ trẻ nhắm tới các vị trí nghiên cứu trong khối doanh nghiệp, đặc biệt là các hãng dược phẩm, cùng những học bổng sau tiến sĩ tại các phòng thí nghiệm quốc gia. Trước cánh cửa học thuật khép kín, anh chấp nhận lùi bước, mở rộng phạm vi địa lý lẫn ngành nghề sang lập trình phần mềm và nhiều công việc chuyên môn khác qua các cổng trực tuyến.

Tháng 1 năm nay, Weis nhận làm chuyên gia huấn luyện trí tuệ nhân tạo (AI) với mức thù lao 70 USD một giờ cho Mercor, một công ty công nghệ chuyên kết nối nhân sự chuyên môn cao. Thế nhưng nguồn thu nhập tạm bợ này cũng dừng lại vỏn vẹn sau hai tháng. Đơn vị này chấm dứt hợp đồng thông qua một tin nhắn ngắn gọn trong nhóm trò chuyện chung gồm 810 người, thông báo sẽ liên lạc lại nếu dự án tiếp tục.

"Tình bạn với Mercor đã chấm hết, giờ thất nghiệp mới là bạn thân nhất của tôi", Weis viết trong email gửi tới phóng viên The Wall Street Journal.

Tình cảnh của Jack Weis không phải cá biệt. Phóng viên Lindsay Ellis của The Wall Street Journal, sau khi thực hiện hàng chục cuộc phỏng vấn người tìm việc khắp 50 bang của Mỹ, nhận định câu chuyện của chàng tiến sĩ Princeton phản ánh trọn vẹn hiện trạng của một thị trường lao động đang bị tê liệt.

Năm ngoái, The New York Times cũng từng ghi nhận trường hợp của Sean Wittmeyer, 37 tuổi, người sở hữu hai tấm bằng thạc sĩ, kỹ năng lập trình cùng 10 năm kinh nghiệm trong ngành kiến trúc và thiết kế sản phẩm, nhưng vẫn rơi vào cảnh thất nghiệp ròng rã suốt gần hai năm.

Nhiều số liệu kinh tế cho thấy thị trường nhân lực tại các cường quốc công nghệ đang rơi vào một trạng thái bất thường: cơ hội việc làm mới suy giảm mạnh dù các đợt sa thải ồ ạt chưa bùng phát. Một trong những rào cản lớn đến từ chính sách thuế quan khó đoán định, khiến giới chủ không dám mạo hiểm lên kế hoạch mở rộng và buộc phải tạm dừng tuyển dụng.

Đối với các doanh nghiệp quy mô nhỏ, chi phí leo thang từ thuế cùng gánh nặng lãi suất ngắn hạn neo cao khiến bài toán chi phí thêm phần nan giải. Cùng lúc đó, các tập đoàn công nghệ lớn vẫn đang chật vật giải quyết lượng nhân sự dôi dư được tuyển ồ ạt sau thời kỳ đại dịch.

Cơ hội cho người mới càng thêm hẹp khi làn sóng chuyển việc chững lại. Theo nhà kinh tế Mike Feroli tại JPMorgan Chase, việc người lao động chọn giải pháp an toàn là bám trụ lại vị trí hiện có khiến các công ty không còn nhu cầu tuyển người thay thế.

Thực tế này tạo ra sự chênh lệch lớn giữa các thế hệ lao động. Hai chuyên gia William M. Rodgers III và Alice L. Kassens từ Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) chi nhánh St. Louis chỉ ra rằng trong một nền kinh tế ít tuyển mới và cũng ít sa thải, nhóm lao động cốt lõi từ 25 đến 54 tuổi có việc làm sẽ ít bị xáo trộn. Ngược lại, người trẻ và tân cử nhân hoàn toàn phụ thuộc vào các vị trí việc làm mới được tạo ra, biến họ thành đối tượng chịu va đập đầu tiên và nặng nề nhất.

Khó khăn của lứa lao động mới còn bị khuếch đại bởi sự trỗi dậy của công nghệ. Nhiều tập đoàn chủ động trì hoãn tuyển dụng nhân sự mới vì tin rằng AI có thể gánh vác bớt khối lượng công việc trong tương lai, kéo theo tỷ lệ thất nghiệp tăng rõ rệt ở nhóm vừa rời giảng đường.

Mặt khác, chính quy trình tuyển dụng ứng dụng AI cũng dựng lên những bức tường vô hình. Khảo sát của Greenhouse cho thấy hơn 60% người tìm việc tại Mỹ trong năm qua đã phải trải qua các cuộc phỏng vấn tự động bằng công nghệ. Khi ứng viên dùng AI để tối ưu hàng loạt hồ sơ, phía doanh nghiệp cũng đáp trả bằng việc để thuật toán quét từ khóa tự động lọc người.

Chia sẻ với tờ The Washington Post, Paula Sales Corpuz, cô sinh viên 18 tuổi ngành kinh doanh và kế toán tại Cao đẳng Cộng đồng Montgomery (bang Maryland), cho biết suốt 18 tháng rải hồ sơ, cô chưa một lần được đối thoại trực tiếp với chuyên viên nhân sự thực thụ mà chỉ tương tác với màn hình phỏng vấn tự động. Nữ sinh viên thừa nhận bản thân có cảm giác không một ai thực sự dành thời gian để đọc bộ hồ sơ của mình.

Theo giới chuyên gia của Fed St. Louis, người trẻ tuổi luôn là chiếc "chuông báo hiệu" phản ánh sức khỏe thực sự của nền kinh tế. Đằng sau vỏ bọc có vẻ ổn định của các chỉ số vĩ mô, tình trạng cạn kiệt cơ hội của những người mới bước chân vào thị trường lao động là tín hiệu sớm cảnh báo nền kinh tế đang bắt đầu suy yếu.