Tháng 12 năm 2025, Mỹ khởi động sáng kiến Pax Silica nhằm xây dựng các chuỗi cung ứng phục vụ AI, chất bán dẫn và khoáng sản quan trọng. Hơn 20 nền kinh tế, trong đó có Nhật Bản và Anh, đã tham gia sáng kiến này.

Trong khi đó, Trung Quốc thành lập Tổ chức Hợp tác Trí tuệ nhân tạo Thế giới (WAICO) vào tháng 7 năm nay. Kể từ đó, tổ chức này đã mở rộng lên hơn 30 thành viên.

Trong số các quốc gia lớn ở Đông Nam Á, Singapore và Philippines đã tham gia khối do Mỹ dẫn dắt. Malaysia, Indonesia, Campuchia và Myanmar là những thành viên sáng lập nhóm do Trung Quốc xướng xuất, trong khi Việt Nam gia nhập sau đó.

Pax Silica tập trung vào các đồng minh của Mỹ, hướng tới bảo đảm nguồn cung ổn định chất bán dẫn, khoáng sản quan trọng và tài nguyên năng lượng thiết yếu cho quá trình phát triển và triển khai AI.

Trong khi đó, WAICO thúc đẩy quản trị AI và xây dựng các tiêu chuẩn quốc tế, thu hút nhiều quốc gia Nam bán cầu, bao gồm các nước ở Đông Nam Á, Mỹ Latinh và châu Phi.

Tại Đông Nam Á, lo ngại đang gia tăng rằng các quốc gia trong khu vực này có thể bị buộc phải chọn bên trong cuộc đua này. Hồi tháng 8, hãng thông tấn Reuters dẫn một bản dự thảo thư nội bộ của Mỹ cho biết Washington đang chuẩn bị các biện pháp buộc các quốc gia lựa chọn lập trường trong cuộc cạnh tranh AI với Bắc Kinh.

Singapore nhiều khả năng sẽ trở thành tâm điểm của vấn đề này. Sau khi gia nhập khối do Mỹ dẫn dắt, ngày 9/9, Singapore cho biết nước này cũng đã nhận được lời mời tham gia tổ chức do Trung Quốc đứng đầu.

Bộ trưởng Phát triển Kỹ thuật số và Thông tin Singapore Josephine Teo xác nhận đề nghị của Trung Quốc khi trả lời chất vấn tại Quốc hội, đồng thời cho biết Chính phủ sẽ đưa ra quyết định dựa trên lợi ích quốc gia.

“Việc chúng tôi có tham gia một sáng kiến cụ thể nào hay không phụ thuộc vào mục tiêu của sáng kiến đó, các lĩnh vực có lợi ích chung thực chất, mức độ bổ trợ cho những cam kết hiện có của Singapore và lợi ích tổng thể của đất nước”, bà nói.

Cuộc cạnh tranh giành vị thế thống trị AI giữa Mỹ và Trung Quốc cũng trở thành một trong những chủ đề thảo luận chính tại Hội nghị Thượng đỉnh GZERO châu Á do Eurasia Group tổ chức ở Singapore vào ngày 10/9.

“Thực tế, phần lớn sức ép đến từ Mỹ”, bà Chan Heng Chee, Đại sứ lưu động của Singapore và cựu Đại sứ nước này tại Mỹ nhận định, đồng thời thừa nhận rằng áp lực buộc các quốc gia lựa chọn giữa Washington và Bắc Kinh là có thật.

“Trên thực tế, kể từ cuộc chiến (của Nga) tại Ukraine, tôi cho rằng có rất nhiều quốc gia đang tìm cách bước vào cái mà tôi gọi là “không gian thứ ba”. Các bạn sẽ không muốn nằm hoàn toàn trong không gian của Mỹ hay Trung Quốc”, bà nói.

Tại hội nghị, bà Mari Pangestu, đặc phái viên của Indonesia cũng cho biết: “Pax Silica gần đây tuyên bố rằng: “Nếu tham gia Pax Silica, các bạn không thể tham gia khối còn lại”. Nhưng chúng ta không nên bị đặt vào tình thế như vậy”.

Các công nghệ và cơ sở hạ tầng số như AI, trung tâm dữ liệu và cáp ngầm dưới biển không còn đơn thuần là công cụ phục vụ hoạt động thương mại. Chúng đã trở thành một trọng tâm mới của vấn đề an ninh quốc gia.

Phần lớn các quốc gia Đông Nam Á lâu nay theo đuổi chính sách ngoại giao cân bằng giữa Mỹ và Trung Quốc, dù mức độ khác nhau. Các chuyên gia cho rằng những nước này muốn tránh để thế cân bằng đó bị phá vỡ.

“Các nước ASEAN (Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á) sẽ cố gắng tránh phải đưa ra lựa chọn mang tính độc quyền trong thời gian lâu nhất có thể”, ông Li Mingjiang, Phó Giáo sư tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam chia sẻ quan điểm với tờ Nikkei Asia.

Ông Li chỉ ra rằng hai khối không theo đuổi những mục tiêu hoàn toàn giống nhau, vì vậy “về nguyên tắc, chúng có thể cùng tồn tại”.

Tuy nhiên, trên thực tế, ông cho rằng “cạnh tranh địa chính trị có thể ngày càng biến hai khối thành những hệ sinh thái đối đầu nhau”. Theo ông, câu hỏi then chốt là liệu tư cách thành viên cuối cùng có đi kèm những hạn chế về công nghệ, nhà cung cấp, dữ liệu, đầu tư hoặc hợp tác với khuôn khổ còn lại hay không.

Một vấn đề khác là khả năng tương thích giữa các hệ thống.

“Nếu các quốc gia có thể tham gia những dự án liên quan đến cả hai khuôn khổ, cuộc cạnh tranh vẫn có thể tương đối cởi mở”, ông Li nói. “Nếu việc tham gia trở thành lựa chọn loại trừ lẫn nhau, chúng ta sẽ chứng kiến những bước khởi đầu của các khối AI cạnh tranh”.

Hiện Kazakhstan là quốc gia duy nhất đồng thời thuộc cả hai nhóm.

Sự phân hóa giữa các nước Đông Nam Á có thể ảnh hưởng đến khả năng ASEAN xây dựng các tiêu chuẩn AI thống nhất trong khu vực, trong bối cảnh các quốc gia thành viên đang chuẩn bị triển khai Hiệp định khung về Kinh tế số.

Việc hình thành các khối cạnh tranh cũng khiến cộng đồng doanh nghiệp lo ngại.

Một lãnh đạo doanh nghiệp Nhật Bản sản xuất linh kiện bán dẫn tại Đông Nam Á nói với báo Nikkei Asia rằng công ty của ông đang kinh doanh với các quốc gia thuộc cả khối do Mỹ dẫn dắt lẫn khối do Trung Quốc đứng đầu.

Trước khả năng hình thành các chuỗi cung ứng AI cạnh tranh riêng biệt, vị lãnh đạo này cho biết công ty của mình đang “cân nhắc cách ứng phó nếu bị buộc phải lựa chọn”.