Lộ diện đất nước Nam Mỹ tăng trưởng kinh tế gấp 5 lần từ bán dầu mỏ, “ăn đủ” từ xung đột Trung Đông

Tên lửa và máy bay không người lái (UAV) dường như rất xa vời đối với Guyana. Quốc gia nhiệt đới với chưa đến 1 triệu dân này nằm ở rìa Đông Bắc của khu vực Nam Mỹ, có diện tích 214.969 km2. 

Nhưng với việc xuất khẩu dầu mỏ đang tăng trưởng nhanh hơn bất kỳ nơi nào trên thế giới, Guyana đang hưởng lợi lớn từ tình trạng hỗn loạn tại eo biển Hormuz liên quan đến xung đột giữa liên quân Mỹ - Israel với Iran từ ngày 28/2 đến nay. Kể từ khi bắt đầu khai thác các mỏ dầu ngoài khơi mới phát hiện vào năm 2019, nền kinh tế nước này đã tăng trưởng gấp 5 lần – mức độ tăng nhanh nhất toàn cầu. Điều này xảy ra ngay cả khi giá dầu thế giới tương đối ổn định, trung bình 69 USD/thùng vào năm 2025. Hiện nay, giá dao động quanh mức 100 USD/thùng.

Giá dầu cao chỉ là ví dụ mới nhất trong một loạt tin tốt lành đối với Guyana. Vào tháng 9 năm ngoái, Tổng thống trung dung Irfaan Ali tái đắc cử, trấn an các nhà đầu tư lo ngại về sự trỗi dậy của phe cực hữu ở đất nước Nam Mỹ này. Hai tháng sau, ông quảng bá Guyana - quốc gia có nhiều rừng này như một “nhà lãnh đạo về khí hậu” tại hội nghị COP30 ở thành phố Belém, bang Pará, miền Bắc Brazil với lời hứa khá mơ hồ rằng sẽ dùng nguồn thu dầu mỏ để thích ứng với biến đổi khí hậu.

Sau đó, vào tháng 1 năm nay, binh sĩ Mỹ đã bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro, nhà lãnh đạo Venezuela. Do ông Maduro từng mạnh mẽ tuyên bố chủ quyền một phần lãnh thổ Guyana, việc ông rời ghế Tổng thống Venezuela đã giúp nối lại hoạt động thăm dò ở các khu vực trước đây bị hạn chế trong lô dầu khí Stabroek – mỏ dầu khổng lồ cách bờ biển Đại Tây Dương 200km, nơi Guyana khai thác hydrocarbon.

Theo ông Raphael Trotman, cựu Bộ trưởng Tài nguyên thiên nhiên Guyana, “món lợi trời cho” này đã bắt đầu đến với quốc gia này. Một ước tính cho thấy doanh thu của Guyana đã tăng lên 623 triệu USD (hơn 16.405 tỷ đồng) mỗi tuần, so với khoảng 370 triệu USD (hơn 9.743 tỷ đồng) mỗi tuần trước chiến tranh giữa Mỹ - Israel với Iran.

Tận dụng thời cơ, các nhà vận hành lô Stabroek – liên danh do tập đoàn dầu khí Mỹ ExxonMobil dẫn đầu muốn tăng sản lượng thêm 2,5% lên 940.000 thùng/ngày. Nếu thực hiện được và giá dầu thế giới duy trì trên mức 100 USD/thùng trong năm 2026, các mỏ dầu Guyana sẽ tạo ra 33 tỷ USD (868.972,5 tỷ đồng) doanh thu trong năm nay, cao hơn 75% so với dự báo trước chiến tranh tại Iran.

Một yếu tố thuận lợi là 2/3 lượng dầu của Guyana xuất khẩu sang châu Âu, nơi đang trả mức giá cao cho năng lượng. Nếu cộng thêm mức phụ phí khoảng 10 USD/thùng so với giá thị trường, “tiền thưởng chiến tranh” của nước này có thể vượt ngưỡng 90%.

Câu chuyện chưa dừng lại ở đó. Hiện Chính phủ chỉ nhận được 14,5% giá trị mỗi thùng dầu, phần còn lại thuộc về liên danh khai thác. Tuy nhiên, việc giá xăng dầu thế giới tăng do xung đột tại Trung Đông khiến chi phí đầu tư của các công ty dự kiến được hoàn vốn vào cuối năm 2026, sớm hơn một năm so với kế hoạch. Khi đó, tỷ lệ chia cho Chính phủ sẽ tăng lên. Nếu các tập đoàn dầu khí lớn không mở rộng thêm nữa, Guyana sẽ bắt đầu nhận được 52% doanh thu. Trước tình trạng nguồn cung bị gián đoạn, họ đang lên kế hoạch thăm dò và phát triển thêm bằng tiền của Chính phủ. Điều này có thể kìm hãm doanh thu trong ngắn hạn nhưng mang lại lợi nhuận lớn hơn về lâu dài.

Các “ông lớn” dầu khí đang hành động rất nhanh. Mỗi trong số bốn dự án hiện tại của liên danh đều vận hành bằng một tàu chứa và xử lý dầu nổi trị giá 2 tỷ USD, được gọi là FPSO. ExxonMobil đang tìm cách đẩy nhanh việc đưa vào hoạt động FPSO thứ 5, dự kiến khai thác trong vài tháng tới, sớm hơn một năm so với kế hoạch. FPSO thứ 6 đang được xây dựng và chiếc thứ 7 cũng đang được thúc đẩy để đưa vào khai thác năm 2028, cũng sớm hơn một năm. Tháng 3, công ty này đã trình kế hoạch cho dự án thứ 8 – dự án đầu tiên tại Guyana sản xuất khí tự nhiên và họ cho biết sẽ nộp hồ sơ dự án thứ 9 trong vòng 1 năm.

Ngay cả trước cuộc chiến giữa Mỹ - Israel với Iran, Chính phủ Guyana đã dự báo doanh thu dầu kỷ lục 2,8 tỷ USD (73.731 tỷ đồng) trong năm nay. Năm 2025, nguồn thu từ nhiên liệu hóa thạch chiếm khoảng một nửa ngân sách – tương đương Azerbaijan và sản lượng dầu chiếm 3/4 tổng sản phẩm quốc nội (GDP), tỷ trọng cao hơn cả Libya.

Cú sốc giá cả hiện tại sẽ làm gia tăng sự phụ thuộc này, theo bà Radhika Bansal, Phó Chủ tịch của công ty tư vấn Rystad Energy. Trong khi lợi nhuận từ dầu mỏ tăng vọt, chi phí năng lượng cao lại gây tổn hại cho các lĩnh vực khác. Chính phủ Guyana đã phản ứng bằng cách giảm thuế nhiên liệu về mức 0 và yêu cầu công ty phân phối Nhà nước GuyOil hạn chế tăng giá xăng dầu. Tuy nhiên, các doanh nghiệp tư nhân vẫn tăng giá, buộc Tổng thống Ali phải kêu gọi tinh thần yêu nước về kinh tế.

Video dầu mỏ biến Guyana thành nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới ra sao? - Nguồn clip: Al Jazeera English

Tránh “con rắn dầu mỏ tự nuốt đuôi mình”

Điều này làm dấy lên nỗi lo về “lời nguyền tài nguyên”, khi xuất khẩu hàng hóa bùng nổ gây tổn hại cho phần còn lại của nền kinh tế quốc gia. Các chính trị gia Guyana nhận thức rõ nguy cơ này và đang cố giảm thiểu nó. Nhiều dự án hạ tầng quan trọng đang được xây dựng, như tuyến cao tốc sang Brazil, hoặc đã hoàn thành, như cây cầu lớn bắc qua sông Demerara. Dù chi tiêu rất lớn cho đường sá, trường học và bệnh viện, Chính phủ Guyana cho đến nay vẫn kiểm soát được lạm phát cơ bản và thâm hụt ngân sách, theo nhận định của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) năm ngoái.

Nhưng rõ ràng là có những vấn đề. Giá thực phẩm và nhà ở tại Guyana đã tăng 75% kể từ năm 2021. Ngành dầu khí thu hút những lao động giỏi nhất. Quan hệ giữa Chính phủ và giới truyền thông trở nên căng thẳng. Làn sóng “đô la dầu mỏ” cũng khuyến khích lãng phí, thậm chí là chủ nghĩa thân hữu (tình trạng ưu ái, thiên vị người quen, bạn bè hoặc “sân sau” trong việc phân bổ quyền lực, tiền bạc, cơ hội… không dựa trên năng lực hay công bằng).

Một dự án trọng điểm đưa khí đốt tự nhiên vào bờ để sản xuất điện – thay thế các nhà máy chạy dầu gây ô nhiễm – đã chậm tiến độ nhiều năm và đội vốn gấp 6 lần, một phần do quyết định đặt tại khu vực ủng hộ Chính phủ nhưng có điều kiện địa chất không phù hợp. ExxonMobil cũng từ chối xây dựng thêm hệ thống đường ống dẫn khí thứ hai, cũng ở khu vực thân thiện với Chính phủ, cho đến khi có đủ nhu cầu.

Winston Jordan, cựu Bộ trưởng Bộ Tài chính Guyana cho rằng quỹ tài sản quốc gia của quốc gia Nam Mỹ này nên tiết kiệm khoản lợi nhuận hiện tại và thậm chí nhiều hơn thế nữa. Điều đó sẽ giúp kiềm chế chi tiêu công. Nhưng khi giá dầu tăng cao bắt đầu làm tăng nguồn thu ngân sách, cám dỗ chi tiêu mạnh tay sẽ rất lớn. Vì lợi ích lâu dài của Guyana, Tổng thống Irfaan Ali và các đồng minh của ông phải chống lại cám dỗ này.