Đứng trên đỉnh khách sạn Marina Bay Sands vào một ngày trời quang, có thể nhìn thấy hai mặt đối lập trong câu chuyện phát triển của Singapore: sự thịnh vượng được tạo nên từ thương mại toàn cầu và những rủi ro bắt nguồn từ chính vị trí địa lý của quốc đảo. 

Phía trước là hàng loạt tàu thuyền neo đậu, minh chứng cho vai trò của Singapore trong việc phục vụ dòng chảy hàng hóa khổng lồ qua eo biển hẹp. Xa hơn, đường bờ biển Indonesia hiện lên ở phía chân trời. Quốc gia láng giềng này có dân số gần gấp 50 lần và diện tích đất lớn gấp 2.500 lần Singapore. Khoảng cách địa lý gần gũi với Indonesia nhắc nhở rằng sự thịnh vượng của Singapore vẫn phụ thuộc đáng kể vào quan hệ với những nước láng giềng lớn hơn.

Khói mù và khí đốt phơi bày điểm yếu

Những rủi ro này đang trở nên rõ nét. Trong nhiều tuần, Singapore bị bao phủ bởi lớp khói mù trôi qua mặt biển từ các vụ cháy rừng trên đảo Borneo và Sumatra của Indonesia.

Cách đây một thập kỷ, Singapore đã ban hành luật nhằm ngăn chặn thảm họa y tế công cộng tái diễn do khói mù. Tuy nhiên, việc thực thi gặp nhiều khó khăn vì sự thiếu hợp tác từ phía nước láng giềng.

Chỉ vài ngày sau khi Singapore công bố biện pháp xử lý đối với 10 công ty Indonesia liên quan đến các vụ cháy, Jakarta bắt đầu cắt giảm nguồn cung khí đốt tự nhiên qua đường ống cho quốc đảo.

Trong những năm gần đây, Singapore đã đẩy mạnh sử dụng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), giảm phụ thuộc vào nguồn năng lượng vận chuyển qua đường ống từ Malaysia và Indonesia. Quốc đảo dự đoán các nước láng giềng sẽ ưu tiên đáp ứng nhu cầu trong nước khi nền kinh tế phát triển.

Một mắt xích quan trọng cho phép Indonesia chuyển hướng khí đốt sang thị trường nội địa vừa được hoàn thành vài tuần trước đó. Lượng khí đốt xuất khẩu bị ảnh hưởng cũng chỉ chiếm chưa đến 2% nhu cầu hằng ngày của Singapore.

Tuy nhiên, những phát biểu từ bộ trưởng phụ trách phân phối năng lượng Indonesia khiến tình hình thêm đáng lo ngại. Ông cảnh báo các nước láng giềng cần “cẩn thận” khi làm Indonesia khó chịu nếu không muốn đối mặt với nguy cơ bị cắt nguồn xuất khẩu.

Diễn biến này một lần nữa cho thấy những điểm yếu tiềm ẩn phía sau nền kinh tế Singapore.

Thịnh vượng nhờ thương mại nhưng luôn lo ngại bị gây sức ép

Trong hơn hai thế kỷ, Singapore phát triển mạnh với tư cách một cảng tự do, trong bối cảnh các điểm nghẽn thương mại dần được tháo gỡ. 

Người Anh thành lập Singapore nhằm tránh thế độc quyền của Hà Lan tại Java. Đến thập niên 1960 và 1970, quốc đảo tiếp tục xây dựng nền tảng kinh tế bằng cách trở thành mắt xích quan trọng trong các mạng lưới thương mại mới nổi, từ lọc dầu, vận tải container đến hàng không đường dài. Theo IMF, GDP bình quân đầu người của Singapore năm 2025 đạt khoảng 98.900 USD, củng cố vị thế của quốc đảo trong nhóm nền kinh tế giàu nhất thế giới.

Tuy nhiên, Singapore luôn ý thức được nguy cơ bị các nước láng giềng lớn hơn kiểm soát những nguồn lực thiết yếu.

Việc tách khỏi Malaysia về mặt chính trị năm 1965 từng làm dấy lên lo ngại Singapore có thể bị cắt nguồn cung nước. Để giảm thiểu rủi ro, quốc đảo đầu tư một chương trình tốn kém gồm khử muối, tái chế nước, thu gom nước và xây dựng hồ chứa. Nhờ đó, Singapore hiện có thể tiến gần mức tự chủ về nước trong trường hợp khủng hoảng.

Năng lượng lại là câu chuyện khác. Ngay cả nguồn cung LNG cũng có thể bị gián đoạn dễ dàng nếu xảy ra phong tỏa hải quân.

Singapore đã nhiều lần cân nhắc phát triển điện hạt nhân, nhưng phương án này đi kèm những thách thức đáng kể. Nếu một thảm họa xảy ra như ở nhà máy điện hạt nhân Fukushima Daiichi của Nhật Bản, gần như toàn bộ lãnh thổ Singapore sẽ nằm trong vùng sơ tán bắt buộc - bán kính 20 km (12 dặm) tính từ nhà máy.

Trong khi đó, kế hoạch triển khai 4 gigawatt công suất pin mặt trời vào năm 2035 có thể khiến khoảng 5% diện tích đất nước bị phủ bởi silicon và kính, trong khi chỉ đáp ứng chưa đến 10% nhu cầu điện.

Singapore cũng lên kế hoạch phát triển các dự án năng lượng tái tạo và đường dây truyền tải điện kết nối với Việt Nam, Lào, Campuchia, Malaysia, Indonesia và Australia. Những kết nối này sẽ giúp đa dạng hóa nguồn cung, dù về lý thuyết vẫn có thể bị ngắt chỉ bằng một thao tác.

Trong bối cảnh đó, vai trò chủ chốt của Singapore trong việc xây dựng mạng lưới điện đang hình thành trên toàn Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) có thể được xem là nỗ lực phân tán rủi ro thông qua sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia.

Bài học từ Venice và trật tự thế giới đang thay đổi

Đằng sau chiến lược này là một viễn cảnh mà Singapore muốn duy trì: một thế giới đề cao chủ nghĩa đa phương, hòa bình và thương mại, các quốc gia cộng hòa hàng hải nhỏ vẫn có thể trở nên cực kỳ giàu có nhờ đóng vai trò trung tâm của thương mại và dòng vốn toàn cầu.

Venice, nơi từng truyền cảm hứng cho những nhà lập quốc Singapore, đã phát triển theo mô hình đó trong nhiều thế kỷ.

Nhưng lịch sử Venice cũng cho thấy sự thịnh vượng không phải lúc nào cũng đủ sức bảo vệ một quốc gia nhỏ. Khi trật tự thương mại châu Âu nhường chỗ cho thời đại cách mạng, quân đội quy mô lớn và chủ nghĩa dân tộc, sự giàu có của Venice không thể giúp nơi này chống lại các cường quốc xung quanh.

Năm 1797, Napoleon chấm dứt nền cộng hòa đã tồn tại khoảng 1.000 năm. Trong nhiều thập kỷ tiếp theo, Venice bị chuyển giao qua lại giữa Pháp và Áo như một quân bài mặc cả, trước khi sáp nhập vào nhà nước Italy hiện đại năm 1866.

Thế giới hiện nay có thể đang tiến gần một bước ngoặt tương tự. Một xu hướng ngày càng nổi bật trong quan hệ quốc tế là các quốc gia tìm cách khai thác những điểm nghẽn chiến lược để tạo đòn bẩy gây sức ép lên đối thủ.

Những lĩnh vực trở thành công cụ cạnh tranh bao gồm chip máy tính, khoáng sản thiết yếu, sở hữu trí tuệ và các luồng thương mại. Xung đột tại eo biển Hormuz trong năm nay là một ví dụ điển hình.

Khi các rào cản đối với thương mại, di cư và dòng vốn ngày càng gia tăng, những cảng tự do như Singapore có nguy cơ rơi vào thế cô lập.

Trong cuộc phỏng vấn năm 2007, Lý Quang Diệu, nhà lãnh đạo sáng lập Singapore, từng cảnh báo về một thế giới thiếu trật tự quốc tế, nơi các nước lớn chèn ép những nước nhỏ hơn.

“Nếu không có luật pháp và trật tự quốc tế, nếu cá lớn nuốt cá bé, cá bé nuốt tôm, chúng ta sẽ không tồn tại”, ông nói. Lý Quang Diệu cũng cảnh báo rằng nếu Singapore bị bao vây hoặc mất quyền kiểm soát các tuyến hàng hải, quốc đảo sẽ rơi vào cảnh thiếu lương thực.

Những người kế nhiệm ông giờ đây chỉ có thể hy vọng cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc đang hình thành là một cơn bão nhất thời, thay vì dấu hiệu của sự thay đổi lâu dài trong trật tự địa chính trị toàn cầu.