Lĩnh vực sản xuất công nghệ cao tại Ấn Độ đang trở thành tâm điểm của những luồng ý kiến trái chiều, khi chính phủ nước này liên tục rót hàng tỷ USD ngân sách để hỗ trợ các doanh nghiệp toàn cầu.

Nhóm lạc quan nhìn nhận đây là bước ngoặt lớn, lấy dẫn chứng từ việc Apple chủ động xây dựng mạng lưới sản xuất thay thế nhằm giảm thiểu rủi ro phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc. Hiện nay, khoảng 25% tổng sản lượng iPhone toàn cầu được xuất xưởng từ các cơ sở quanh khu vực Chennai, tạo sinh kế cho hàng chục nghìn lao động địa phương. 

Trái lại, giới quan sát hoài nghi nhận định hoạt động này thực chất chỉ dừng lại ở khâu lắp ráp thành phẩm, vốn là công đoạn cơ học tạo ra rất ít giá trị gia tăng. Họ chỉ ra rằng ngay cả một nền kinh tế có quy mô khiêm tốn hơn nhiều như Việt Nam hiện vẫn sở hữu kim ngạch xuất khẩu hàng hóa vượt trội, minh chứng cho thấy chiến dịch "Make in India" do Thủ tướng Narendra Modi khởi xướng còn mang nặng tính phô trương hơn thực chất.

Xét riêng ngành điện thoại thông minh, lĩnh vực được ca ngợi là thành tựu sản xuất nổi bật nhất dưới thời Thủ tướng Modi, bức tranh thực tế phức tạp hơn những gì hai bên tranh luận. Các nhà xưởng Ấn Độ không còn đóng vai trò đơn thuần là nơi đóng hộp thiết bị. Họ đã trực tiếp gắn kết các linh kiện điện tử lên bo mạch và hoàn thiện phần khung vỏ, từng bước làm chủ nhiều công đoạn hơn trong quy trình chế tạo.

Tuy nhiên, bước tiến này phải đánh đổi bằng một cái giá không nhỏ từ ngân sách quốc gia. Ước tính với mỗi USD tiền lương gia tăng trả cho công nhân, người nộp thuế tại Ấn Độ vẫn đang phải gánh hơn 1 USD chi phí trợ cấp. Sự phát triển của ngành gia công sẽ đứng trước rủi ro lớn nếu chính sách bảo trợ từ nhà nước suy giảm, bởi năng lực nội địa hóa chưa thể tự đứng vững nếu thiếu dòng vốn này.

Để đánh giá mức độ dịch chuyển chuỗi giá trị, cấu trúc một chiếc điện thoại chính là thước đo rõ ràng nhất. Bảng mạch in, cụm camera, màn hình cảm ứng và mặt kính chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng chi phí nguyên vật liệu. Một nền sản xuất thực sự thăng hạng khi tốc độ tăng trưởng xuất khẩu thành phẩm phải vượt xa giá trị linh kiện nhập về.

Việc tính toán cán cân thương mại trong ngành này không hề đơn giản do tính chất lưỡng dụng của linh kiện. Trong khi số liệu xuất khẩu điện thoại thành phẩm rất minh bạch, thì các vi mạch, thấu kính hay bộ sạc nhập khẩu lại có thể được đưa vào lắp ráp ô tô điện, tấm pin năng lượng mặt trời hoặc đồng hồ đo điện thông minh.

Cách đây 3 năm, cựu Thống đốc Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ Raghuram Rajan cùng các cộng sự Rahul Chauhan và Rohit Lamba từng đưa ra mô hình phân tích dựa trên các kịch bản linh kiện nhập khẩu phục vụ sản xuất điện thoại ở mức 40%, 60% và 80%. Kết quả cho thấy cán cân thương mại luôn ở trạng thái thâm hụt, dẫn tới nhận định rằng xuất khẩu thiết bị tăng chưa đủ để khẳng định vị thế sản xuất của đất nước.

Đến nay, dữ liệu cập nhật cho thấy cán cân thương mại vẫn ghi nhận mức âm, song độ lệch giữa nhập khẩu phụ tùng và xuất khẩu thành phẩm đã được thu hẹp đáng kể. Mức độ thất thoát ngoại tệ đã giảm dần, ghi nhận nỗ lực bám rễ sâu hơn của các nhà cung ứng vào hệ thống phần cứng quốc tế.

Năng lực thực tế của các nhà máy cũng ghi nhận những chuyển biến cụ thể. Đối với dòng iPhone 14, Ấn Độ từng rút ngắn khoảng cách thời gian bắt đầu sản xuất so với Trung Quốc xuống còn 2 tháng, thay vì độ trễ 6 đến 9 tháng như trước. Tới thế hệ iPhone 15, các sản phẩm lắp ráp tại Ấn Độ đã lần đầu tiên sẵn sàng cung ứng ngay trong ngày mở bán đầu tiên trên phạm vi toàn cầu. Những đối tác sản xuất lớn như Foxconn không còn chỉ nhập bảng mạch hoàn chỉnh mà đã trực tiếp gắn linh kiện tại chỗ. Riêng mảng lắp ráp bo mạch chủ đã tạo nên bước đảo chiều 2,1 tỷ USD trong cán cân thương mại giai đoạn tài khóa 2025 - 2026.

Mặc dù vậy, giá trị nội địa tạo ra vẫn đối mặt với rào cản lớn khi quốc gia này hoàn toàn vắng bóng năng lực tự chủ đối với vi xử lý, bộ nhớ, pin, ống kính quang học và tấm nền hiển thị. Phần lớn thiết bị làm ra cũng phục vụ chính thị trường nội địa khổng lồ thay vì vượt biên giới mang về ngoại tệ.

Thách thức ngắn hạn tiếp tục bủa vây khi cơn sốt trung tâm dữ liệu đang hút cạn nguồn cung chip nhớ toàn cầu, đẩy giá bán dẫn điện thoại lên cao. Cùng lúc, sức mua smartphone nội địa của Ấn Độ đang chững lại ở phân khúc phổ thông giá rẻ, trong khi tiêu thụ toàn cầu ảm đạm cũng đe dọa trực tiếp đến đầu ra xuất khẩu.

Áp lực tài chính đối với chính phủ càng trầm trọng hơn dưới tác động từ làn sóng trí tuệ nhân tạo. Kể từ khi áp dụng cơ chế thưởng từ 4% đến 6% trên giá trị hóa đơn thiết bị thô cách đây 5 năm nhằm bù đắp yếu kém hạ tầng, ngân sách Ấn Độ nay đứng trước nguy cơ phải bù lỗ cho sự leo thang giá linh kiện do AI gây ra. Với tỷ lệ trợ cấp 4%, cứ mỗi 1 tỷ USD hóa đơn tăng thêm bởi lạm phát giá chip, ngân sách sẽ phải tự động chi trả thêm 40 triệu USD. Tình trạng này diễn ra trong bối cảnh AI đang trực tiếp đe dọa các việc làm công nghệ phần mềm cơ bản, vốn là động lực thăng tiến xã hội quan trọng của tầng lớp trung lưu nước này.

Nhằm giải quyết bài toán cốt lõi, New Delhi quyết định phân bổ thêm 13,4 tỷ USD để phát triển ngành công nghiệp bán dẫn. Dẫu vậy, bài học từ gói 10 tỷ USD của 5 năm trước vẫn còn đó khi nguồn tiền này mới chỉ dừng lại ở việc thu hút các cơ sở đóng gói vi mạch chế tạo sẵn từ nước ngoài. Việc xây dựng nhà máy đúc chip tiên tiến đòi hỏi rào cản công nghệ tinh vi, nguồn vốn khổng lồ và sự kiên nhẫn nhiều năm không tính toán lợi nhuận trước mắt, những điều mà Ấn Độ hiện đều thiếu hụt.

Ngay cả Tata Group, đối tác chiến lược hàng đầu của Apple tại địa phương và là đơn vị duy nhất xây dựng nhà máy gia công bán dẫn nội địa, cũng đang vướng vào những xung đột nội bộ. Cổ đông lớn nhất của tập đoàn này liên tục bày tỏ nghi ngại về mức độ tiêu tốn dòng vốn quá mức vào tham vọng sản xuất điện tử.

Nhìn lại lịch sử kinh tế, rất ít quốc gia hoàn tất thành công quá trình chuyển đổi này. Malaysia từng theo đuổi công đoạn đóng gói chip và chế tạo bảng mạch từ những năm 1970 nhưng sau đó rơi vào giai đoạn đình trệ kể từ khi chạm ngưỡng thu nhập trung bình cao vào năm 1992. Ngược lại, Hàn Quốc và Đài Loan đã bứt phá thành công để bước vào nhóm nền kinh tế phát triển nhờ làm chủ công nghệ bán dẫn cốt lõi.

Đặc biệt, mô hình phát triển thần tốc của Trung Quốc là mục tiêu rất khó sao chép. Nền móng sản xuất của Apple tại quốc gia này được thiết lập nhờ khả năng phối hợp nhịp nhàng giữa nhà sáng lập Foxconn Terry Gou và chính quyền các địa phương, cho phép biến những cánh đồng lúa thành các đại công xưởng trong thời gian kỷ lục. Môi trường hành chính phức tạp cùng tâm lý cẩn trọng của giới tài phiệt Ấn Độ khó lòng tạo ra sự kết hợp tương đương giữa tốc độ, quy mô và mức độ chấp nhận mạo hiểm.

Thay vì rót hàng tỷ USD chạy đua theo nấc thang gia công công nghệ cao vốn chịu nhiều biến động, Ấn Độ có thể lựa chọn hướng đi trở thành trung tâm thiết kế và xưởng kỹ thuật toàn cầu. Việc tái phân bổ dòng tiền thuế sang các lĩnh vực an sinh xã hội như y tế, giáo dục, ứng phó biến đổi khí hậu và các ngành sản xuất truyền thống thâm dụng lao động như dệt may, da giày, đồ chơi sẽ mang lại cơ hội việc làm thực chất hơn cho hàng triệu người.

Sự hiện diện của Apple rõ ràng mang lại những bước tiến kỹ thuật và giúp Ấn Độ cắm rễ sâu hơn vào chuỗi giá trị thế giới. Thế nhưng, việc tiếp tục đánh cược nguồn trợ cấp ngày càng lớn với kỳ vọng biến quốc gia này thành một Trung Quốc thứ hai khó có thể là một nước cờ kinh tế mang lại thắng lợi dài hạn.