Đứng trên đỉnh đập Tam Hiệp - công trình thủy điện lớn nhất thế giới, được xây dựng chắn ngang sông Trường Giang (sông Dương Tử) tại thị trấn Tam Đẩu Bình, thành phố Nghi Xương, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, trước mắt du khách là khung cảnh hồ nước rộng lớn giữa những dãy núi hùng vĩ.

Ngày 18/10/2026, đoàn phóng viên tham gia chương trình truyền thông trực tuyến với chủ đề “Trung Quốc có gì khiến thế giới phải kinh ngạc trước sự khác biệt?” đã đến thăm thành phố Nghi Xương, tỉnh Hồ Bắc. Phóng viên Đài Phát thanh và Truyền hình Trung ương Trung Quốc mang theo một câu hỏi: Với công trình sở hữu 112 kỷ lục thế giới về kỹ thuật như đập Tam Hiệp, vì sao những điều làm nên vị thế “đứng đầu thế giới” lại không chỉ nằm trên thân đập?

Câu trả lời ẩn chứa trong bảo tàng dưới chân đập, cũng như trên con đường đi bộ ven sông.

Trên đập: 112 kỷ lục thế giới, điều tiết lũ, phát điện và vận tải đường thủy

Đập Tam Hiệp có tổng chiều dài theo trục đập là 2.309 m, độ cao đỉnh đập đạt 185 m. Đây là đập trọng lực bê tông lớn nhất thế giới hiện nay, sở hữu 112 kỷ lục thế giới về kỹ thuật xây dựng, minh chứng rõ nét cho quy mô của một công trình khiến thế giới phải kinh ngạc.

Phòng chống lũ là chức năng quan trọng hàng đầu của siêu dự án đập Tam Hiệp. Công trình nâng tiêu chuẩn phòng chống lũ tại đoạn Kinh Giang từ mức lũ có khả năng xảy ra 10 năm một lần lên mức 100 năm một lần, tạo lá chắn vững chắc bảo vệ khu vực trung và hạ lưu sông Dương Tử.

Tuy nhiên, những thay đổi trực quan hơn đối với diện mạo phát triển của vành đai kinh tế sông Dương Tử còn đến từ hoạt động phát điện và vận tải đường thủy.

Nhà máy thủy điện Tam Hiệp có tổng công suất lắp đặt 22,5 triệu kW. Năm 2020, sản lượng điện của nhà máy đạt 111,8 tỷ kWh, lập kỷ lục thế giới về sản lượng điện của một nhà máy điện đơn lẻ.

“Là nguồn điện chủ lực trong chiến lược truyền tải điện từ miền Tây sang miền Đông và hỗ trợ cung ứng điện giữa miền Bắc với miền Nam Trung Quốc, nhà máy thủy điện Tam Hiệp cung cấp điện sạch cho gần một nửa số khu vực kinh tế phát triển của cả nước”, ông Dương Bằng, Giám đốc bộ phận vận hành nhà máy thủy điện Tam Hiệp cho biết.

Theo ông Dương, tổng sản lượng điện sạch lũy kế của nhà máy đã đạt 1.800 tỷ kWh, tương đương giảm gần 1,5 tỷ tấn khí thải CO₂, góp phần củng cố nguồn cung năng lượng xanh cho các khu vực tiếp nhận điện.

Video hình ảnh chụp từ trên cao của đập Tam Hiệp, Trung Quốc - Nguồn clip: YouTube/Shorts/小帅爱旅游

Hiệu quả đối với vận tải đường thủy cũng rất rõ rệt. Ông Trình Hàng, kỹ sư cao cấp thuộc bộ phận quản lý đầu mối của Trung tâm Quản lý lưu vực sông thuộc Tập đoàn Tam Hiệp Trung Quốc cho biết trước khi công trình được xây dựng, lượng hàng hóa vận chuyển qua khu vực Tam Hiệp chỉ đạt 18 triệu tấn mỗi năm. Đến năm 2025, con số này đã vượt 173 triệu tấn, tăng khoảng 9 lần.

“Sau khi tích nước, toàn bộ những đoạn sông có bãi đá ngầm nguy hiểm trong khu vực hồ chứa đã được xử lý, biến nơi đây thành một tuyến cao tốc đường thủy đúng nghĩa, cho phép tàu thuyền lưu thông hai chiều cả ngày lẫn đêm”, ông Trình nói.

Tháng 6 năm 2026, dự án tuyến đường thủy mới qua khu vực Tam Hiệp chính thức khởi công. Ông Ngô Bỉnh Hoa, Trưởng nhóm liên lạc đối ngoại thuộc Văn phòng Ban Chỉ huy dự án tuyến đường thủy mới Tam Hiệp của thành phố Nghi Xương cho biết sau khi hoàn thành, năng lực thông qua hằng năm của đầu mối Tam Hiệp sẽ tăng từ mức hiện tại 170 triệu tấn lên 336 triệu tấn. Nếu được nâng cấp đồng bộ, đập Cát Châu Bá (Gezhouba) có thể nâng năng lực thông qua lên mức 360 triệu tấn.

“Điều đó tương đương năng lực thông qua toàn bộ hệ thống âu tàu tăng gấp đôi”, ông Ngô cho biết, đồng thời nhấn mạnh các đoàn tàu thủy có trọng tải 10.000 tấn sẽ có thể đi thẳng đến thành phố Trùng Khánh.

Trong bảo tàng: Một khối đá chặn dòng, những cuốn sổ tay và siêu công trình “biết kể chuyện”

Rời đỉnh đập, phóng viên cùng đoàn công tác tham quan Bảo tàng Công trình Tam Hiệp. Công trình được thiết kế mô phỏng hình dáng những khối đá dùng để chặn dòng sông trong quá trình thi công, nằm sừng sững bên bờ sông như một tảng đá khổng lồ.

Ở một góc bảo tàng, khối đá chặn dòng nặng trịch được trưng bày lặng lẽ. Cấu tạo đặc biệt với bốn mặt tạo thành hình khối tứ diện giúp nó bám chắc xuống đáy sông ngay cả khi được thả vào dòng nước chảy xiết.

Cúi xuống quan sát kỹ, có thể nhìn rõ những đường vân bê tông thô ráp trên bề mặt cấu kiện. Mỗi dấu vết dường như đều ghi lại cuộc đấu trí, đấu sức giữa những người xây dựng công trình với dòng nước sông cuồn cuộn.

Trong các tủ trưng bày, 15 cuốn sổ ghi chép công việc của viện sĩ Trịnh Thủ Nhân là hiện vật khiến nhiều người dừng chân lâu nhất. Những trang bìa đã ngả vàng đều được ông tự tay đánh số, ghi lại khoảng thời gian từ năm 1995 đến năm 2003.

Bên trong những trang sổ mở ra, người xem có thể bắt gặp các mảnh giấy đánh dấu với những chữ viết màu đỏ như “âu tàu”, “móng đập”. Qua lớp kính, khi đọc từng dòng chữ, người ta dường như có thể hình dung những công trường sáng đèn suốt đêm năm nào, nghe thấy tiếng động ầm vang của hoạt động đổ bê tông.

Một công trình trọng điểm quốc gia chưa bao giờ chỉ là những con số khô khan. Đó còn là tuổi trẻ của biết bao con người được viết nên từng trang ngay trên công trường. Những cuốn sổ này chính là bản ghi chép sống động nhất về sự nghiệp của những người làm công tác thủy lợi.

Ven sông: Từ bãi đá ngổn ngang đến Vịnh cá heo không vây, câu trả lời sinh thái trên một tuyến đường đi bộ

Rời bảo tàng, đoàn phóng viên đến “Tam Hiệp – Vịnh cá heo không vây” trên đảo Tây Bá. Con đường đi bộ dài 2,4 km chạy dọc bờ sông. Những người đam mê nhiếp ảnh đã dựng ống kính tele, kiên nhẫn chờ khoảnh khắc cá heo không vây trồi lên khỏi mặt nước.

Ở cuối lối đi, đập Cát Châu Bá sừng sững một bên. Dòng sông, những chú cá heo không vây và con đập tạo nên bức tranh sinh thái đặc trưng của thành phố Nghi Xương.

Thế nhưng, chỉ vài năm trước, nơi đây mang diện mạo hoàn toàn khác.

“Trước kia, khu vực này toàn đá ngổn ngang, xen lẫn những mảnh vườn rau do người dân trồng và các nhà vệ sinh tạm bợ ngoài trời. Hầu như chẳng ai muốn đến đây”, bà Vạn Thanh, một cư dân sinh ra và lớn lên tại địa phương nhớ lại.

Từ năm 2021, quận Tây Lăng triển khai dự án phục hồi sinh thái. Tập đoàn Cát Châu Bá, Công ty Điện lực Trường Giang thuộc Tập đoàn Tam Hiệp cùng các đơn vị liên quan đã đầu tư tổng cộng 90 triệu nhân dân tệ (hơn 348 tỷ đồng) thông qua mô hình phối hợp giữa doanh nghiệp và địa phương.

Các hạng mục bao gồm cải tạo mái bờ sông, xây dựng đường đi bộ và trồng thảm thực vật sinh thái. Nhờ đó, không gian ven nước rộng 17.000 m² đã thay thế những đoạn bờ kè bê tông đơn điệu.

Ngày 6/7/2026, tuyến đường đi bộ này chính thức được đặt tên là “Tam Hiệp – Vịnh cá heo không vây”.

“Mỗi ngày, chúng tôi đón hàng trăm lượt khách. Đến đây, mọi người có thể uống cà phê, ngắm cá heo không vây và quan sát con đập”, ông Từ Vĩ Bình, chủ một quán cà phê kinh doanh trên tuyến đường này cho biết.

Bà Lạc Vi Lâm, Phó Bí thư Đảng ủy phường Tây Bá cho biết nhiều mô hình dịch vụ đã được đưa vào hoạt động dọc tuyến đường, như thư viện cộng đồng, quán cà phê thu hút giới trẻ và các không gian trải nghiệm du lịch.

Mục tiêu là “thực sự biến lưu lượng sinh thái thành lưu lượng tiêu dùng”, qua đó kết hợp bảo vệ môi trường với phát triển kinh tế địa phương.

Điều khiến bà Lạc xúc động hơn cả là sự thay đổi trong nhận thức của người dân. Phường Tây Bá đã thành lập đội tình nguyện tiên phong mang tên “Trạm xanh ven sông”, thường xuyên thu gom rác và tuần tra dọc bờ sông.

Ông Tiết Dũng, đội trưởng đội tình nguyện chia sẻ: “Bờ sông này từng chẳng có ai quan tâm, vậy mà giờ đây đã trở thành Vịnh cá heo không vây. Chúng tôi trân trọng nơi đây hơn bất kỳ ai, bởi đây chính là dòng sông Trường Giang của chúng tôi!”.

Từ con đập bê tông sở hữu 112 kỷ lục thế giới đến khối đá chặn dòng và những cuốn sổ tay ghi dấu tinh thần của các kỹ sư, rồi những cuộc gặp gỡ giữa con người với cá heo không vây trên con đường ven sông, tất cả tạo nên một góc nhìn khác về siêu đập thủy điện Tam Hiệp.

Những điều làm nên vị thế “đứng đầu thế giới” của Tam Hiệp không chỉ nằm trên thân đập. Chúng còn hiện diện trong dòng Trường Giang bình yên, trong những trang sổ đã ngả vàng và trong công việc thường nhật của mỗi người đang chung tay bảo vệ dòng sông.