Mới đây, Tạp chí Văn nghệ Quân đội triển khai bộ sách giới thiệu 8 nhà văn từng gắn bó với Tạp chí và được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh. Trong số đó, Nguyễn Thi là gương mặt đặc biệt, với hành trình sáng tác song hành cùng những chặng đường đấu tranh của dân tộc.

Bắt đầu hoạt động văn chương từ thời kháng chiến chống Pháp ở Nam Bộ, năm 1954, ông tập kết ra Bắc và công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Sau khi tình nguyện trở lại miền Nam, trực tiếp sống, chiến đấu và sáng tác giữa chiến trường, ông góp phần xây dựng lực lượng văn nghệ giải phóng, trở thành một trong những cây bút tiêu biểu của văn học cách mạng miền Nam.

Vốn sống phong phú từ thực tiễn chiến trường giúp Nguyễn Thi có khả năng khắc họa sâu sắc đời sống và sức mạnh tinh thần của con người trong hoàn cảnh khắc nghiệt. Tiêu biểu là truyện ký "Người mẹ cầm súng", viết về Anh hùng Nguyễn Thị Út (Út Tịch), sau này được chuyển thể thành phim và phổ biến rộng rãi qua nhiều thế hệ.

Các tác phẩm như "Những đứa con trong gia đình", "Dòng kinh quê hương", "Ở xã Trung Nghĩa"... cũng thể hiện tài năng của Nguyễn Thi trong việc tái hiện lịch sử qua số phận và cuộc sống bình dị của người dân Nam Bộ. 

Nhà văn Nguyễn Thi tên khai sinh Nguyễn Hoàng Ca, sinh năm 1928 tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định (nay thuộc tỉnh Ninh Bình). Ông còn sử dụng các bút danh Nguyễn Thi và Nguyễn Ngọc Tấn, là một trong những gương mặt tiêu biểu của nền văn học cách mạng Việt Nam.

Tuổi thơ của Nguyễn Thi trải qua nhiều biến cố. Năm 1930, khi mới 2 tuổi, ông theo mẹ vào tù sau phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh. Đến năm 1937, cha ông qua đời vì bệnh lao khiến cuộc sống gia đình càng thêm khó khăn. Ông phải nương nhờ người thân ở Hà Nội và Nam Định. Năm 1940, ông hoàn thành bậc tiểu học.

Năm 1942, Nguyễn Thi tham gia gánh hát đồng ấu Hoa Nam do bầu Phi Sơn Hải thành lập, theo đoàn đi biểu diễn ở nhiều tỉnh, thành. Một năm sau, ông vào Sài Gòn sống cùng người anh cùng cha khác mẹ. Tại đây, ông được học vẽ, làm thơ, tìm hiểu về âm nhạc. Những năm tháng mưu sinh sớm giúp ông có cơ hội tiếp xúc với nhiều tầng lớp xã hội, tích lũy vốn sống phong phú cho hoạt động sáng tác sau này.

Tham gia cách mạng từ năm 1945, Nguyễn Thi trở thành người lính, gắn bó với hoạt động chính trị, tuyên huấn và văn nghệ trong quân đội. Trong kháng chiến chống Pháp, ông từng đảm nhiệm vị trí Đội trưởng đội Văn công Sư đoàn 330.

Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông tập kết ra miền Bắc. Đến năm 1957, Nguyễn Thi được phân công làm biên tập viên văn xuôi tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội và là một trong những hội viên đầu tiên của Hội Nhà văn Việt Nam. Thời gian này, ông tiếp tục sáng tác và từng bước tạo dựng tên tuổi trên văn đàn.

Năm 1962, với mong muốn trực tiếp góp sức cho chiến trường miền Nam, Nguyễn Thi tình nguyện lên đường trở lại chiến đấu. Ông công tác tại Cục Chính trị Quân giải phóng miền Nam, tham gia xây dựng Tạp chí Văn nghệ Quân giải phóng và đảm nhiệm công việc phụ trách tại đây. 

Không chỉ sáng tác, nhà văn còn trực tiếp đi đến nhiều vùng chiến sự khốc liệt như Bến Tre, Đồng Tháp Mười để sống cùng bộ đội và nhân dân. Chính thực tiễn ấy đã đem đến cho các trang viết của ông chất liệu chân thực và sức lay động riêng.

Được mệnh danh là "nhà văn của nông dân Nam Bộ", văn chương Nguyễn Thi phản ánh chiến tranh với tất cả sự khốc liệt, mất mát nhưng vẫn làm sáng lên vẻ đẹp tâm hồn con người. Những cái chết, cuộc chia ly và cảnh chiến đấu ác liệt trong văn của ông vẫn đầy tình người, niềm tin vào cuộc sống và ý chí vượt lên nghịch cảnh. Đặc biệt, hình ảnh người dân Nam Bộ hiện lên với sự gan góc, giàu tình cảm và lòng yêu nước sâu sắc.

Về nghệ thuật, Nguyễn Thi sở hữu lối viết giàu sức quan sát, khả năng khắc họa tâm lý tinh tế và cách dẫn chuyện linh hoạt. Ông thường kết hợp kể chuyện xen kẽ hiện thực với dòng hồi ức, thay đổi điểm nhìn trần thuật và vận dụng cách dựng cảnh giàu tính điện ảnh. Nhờ vậy, tác phẩm vừa có nhịp điệu cuốn hút, vừa đi sâu vào thế giới nội tâm của nhân vật.

Dù thời gian sáng tác không dài, chỉ khoảng 20 năm, Nguyễn Thi đã để lại một di sản văn học đáng kể với nhiều truyện ngắn, tiểu thuyết và bút ký. Các tác phẩm tiêu biểu có thể kể đến "Trăng sáng", "Đôi bạn", "Chuyện xóm tôi", "Mẹ vắng nhà", "Những đứa con trong gia đình", "Sen trong đồng"... Trong đó, truyện ký "Người mẹ cầm súng" là dấu ấn nổi bật khi khắc họa cuộc đời và tinh thần chiến đấu của Anh hùng Nguyễn Thị Út (Út Tịch). Hình tượng người phụ nữ Nam Bộ kiên cường, giàu đức hy sinh trong tác phẩm sau đó còn được đưa lên màn ảnh, góp phần lan tỏa câu chuyện đến nhiều thế hệ khán giả.

Một tác phẩm tiêu biểu khác là "Những đứa con trong gia đình". Qua câu chuyện về một gia đình Nam Bộ có truyền thống cách mạng, Nguyễn Thi đã tái hiện sự gắn kết giữa lịch sử dân tộc với số phận cá nhân, đồng thời khắc họa tinh thần đấu tranh được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968, Nguyễn Thi tham gia một mũi tiến công của Quân giải phóng vào Sài Gòn. Ngày 9/5/1968, ông hy sinh khi mới 40 tuổi. 

Tuyến phố nơi nhà văn chiến đấu và ngã xuống về sau được đặt tên Nguyễn Thi, hiện thuộc TP. Hồ Chí Minh. Dù nhiều năm trôi qua, hài cốt của ông đến nay vẫn chưa được tìm thấy.

Sự ra đi khi tuổi đời còn trẻ khiến hành trình văn chương của Nguyễn Thi phải dừng lại giữa chừng, nhưng những tác phẩm ông để lại vẫn có sức sống lâu bền. Năm 2000, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật. 

Đến ngày 15/11/2011, Nhà nước tiếp tục truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận những cống hiến trên cả mặt trận văn hóa, văn nghệ và chiến đấu.