Tháng 9/1977, trong quá trình thi công tại khu vực ngoại ô phía Tây huyện Tùy Châu, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, một công nhân đã phát hiện phần đất ở điểm san lấp có màu sắc và kết cấu khác thường. 

Lúc này, ông Zheng Guoxian (Giám đốc Nhà máy sửa chữa radar) đã lập tức tới quan sát thêm. Vì có niềm yêu thích với khảo cổ và thường xuyên đọc các tạp chí chuyên ngành nên ông có vốn kiến thức khá sâu. Qua quan sát, Zheng Guoxian nghi ngờ nơi này có thể có một ngôi mộ cổ.

Ngay sau đó, vị giám đốc đã lập tức báo cáo sự việc lên cơ quan chức năng. Tuy nhiên, cả 2 lần báo cáo, mọi thông tin ông cung cấp đều không được chấp thuận. Mặc dù vậy, Zheng Guoxian vẫn không từ bỏ. Trong suốt thời gian công trường thi công, ông luôn theo dõi rất sát sao, ông lo ngại chỉ một phút lơ là có thể phá hủy cả di tích có giá trị lịch sử và văn hóa.

Tháng 2/1978, trong quá trình máy ủi gạt sâu 1m đất, bất ngờ khu vực này lộ ra những phiến đá. Ban đầu công nhân chỉ thấy các phiến đá riêng lẻ, sau đó nhận ra chúng nằm liền nhau và tạo thành một mặt phẳng rộng lớn. Lúc đó, Zheng Guoxian nhận ra phán đoán của mình đã đúng, lập tức yêu cầu dừng thi công và mời chính quyền tới kiểm tra.

Ngày 19/3/1978, các cán bộ chuyên trách khảo cổ của tỉnh Hồ Bắc có mặt tại hiện trường. Kết quả khảo sát xác nhận bên dưới khu vực thi công là một ngôi mộ cổ có quy mô lớn.

Ngôi mộ có hình đa giác không đều, diện tích hơn 220m². Đáng chú ý, hệ thống quách gỗ bên trong vẫn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn. Trên nắp quách có trải chiếu trúc, phía trên tiếp tục phủ một lớp than củi. Dù vậy, ngôi mộ vẫn có dấu vết bị xâm phạm, với một lỗ trộm mộ đường kính khoảng 0,8m.

Giữa tháng 5/1978, công tác khai quật chính thức bắt đầu. Các nhà khảo cổ trước tiên dọn dẹp khu vực xung quanh phần trên của hố mộ, sau đó lần lượt lấy đi những phiến đá và đất lấp còn lại bên trong. Giai đoạn đầu diễn ra khá nhanh, chỉ kéo dài khoảng 3 ngày.

Tuy nhiên, khi tiến gần đến quách gỗ, công việc trở nên phức tạp hơn. Phần nắp quách được phủ một lớp than củi dày khoảng 10cm; than cũng được sử dụng để lấp kín khoảng trống xung quanh quách. Riêng lượng than củi lấy ra từ phía trên quách đã lên tới hơn 31.300kg.

Sau khi lớp than củi được dọn bỏ, các nhà khảo cổ mới có thể tập trung nghiên cứu những hiện vật nằm bên trong khu mộ. Quá trình khai quật và nghiên cứu sau đó xác định đây là nơi an táng Tăng Hầu Ất, vị quân chủ nước Tăng vào đầu thời Chiến Quốc. Ngôi mộ vì thế được gọi là mộ Tăng Hầu Ất.

Cuộc khai quật gây chú ý bởi quy mô kiến trúc và số lượng hiện vật được phát hiện. Hệ thống quách gỗ có kích thước đặc biệt lớn, sử dụng khoảng 380m³ gỗ vuông. Lượng than củi dùng để bảo vệ và lấp kín quách lên tới hơn 31.300kg.

Tổng cộng, các nhà khảo cổ thu được 15.404 di vật văn hóa. Trong số đó có hơn 110 đồ lễ khí bằng đồng được chế tác tinh xảo. Nhiều hiện vật thuộc nhóm lễ khí có kích thước lớn và trọng lượng nặng, phản ánh trình độ kỹ thuật đúc đồng cũng như đời sống nghi lễ của tầng lớp quý tộc thời bấy giờ.

Đặc biệt, khu mộ có 124 nhạc cụ thuộc 8 loại, trong đó nổi bật là chuông đồng và khánh đá. Hơn 4.700 vũ khí cũng được tìm thấy. Tổng trọng lượng đồng của các loại hiện vật bằng chất liệu này ước tính khoảng 10,5 tấn.

Không chỉ có số lượng lớn, nhiều hiện vật còn được bảo quản trong tình trạng đặc biệt tốt. Nhờ đó, cuộc khai quật mang lại nguồn tư liệu quý giá để nghiên cứu lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, kỹ thuật chế tác kim loại và đời sống âm nhạc của Trung Quốc thời Chiến Quốc.

Việc phát hiện và khai quật mộ Tăng Hầu Ất trở thành một dấu mốc quan trọng của khảo cổ học Trung Quốc. Thành quả này không chỉ đến từ quy mô và giá trị của các cổ vật được tìm thấy, mà còn gắn liền với sự nhạy bén, tinh thần trách nhiệm của những người đã kịp thời phát hiện và ngăn chặn nguy cơ di tích bị phá hủy ngay trên công trường xây dựng.