Nằm bên tả ngạn sông Hồng, thuộc phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên, Văn miếu Xích Đằng là một trong những di tích tiêu biểu của quần thể di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến. Với lịch sử hơn 4 thế kỷ, công trình không chỉ lưu giữ dấu ấn của nền giáo dục Nho học mà còn là minh chứng cho truyền thống hiếu học, trọng nhân tài của vùng đất Hưng Yên.

Văn miếu Xích Đằng được khởi dựng vào khoảng thế kỷ XVII, dưới thời Hậu Lê, khi triều đình chú trọng phát triển Nho học và xây dựng các cơ sở giáo dục tại địa phương. Công trình ban đầu là Văn miếu trấn Sơn Nam, nơi thờ Khổng Tử và các bậc hiền nho, đồng thời gắn với hoạt động giáo dục, khoa cử của vùng đất rộng lớn ở phía Nam kinh thành Thăng Long.

Đến năm Minh Mạng thứ 20 (1839), Văn miếu được trùng tu với quy mô lớn trên nền chùa Nguyệt Đường (còn gọi là chùa Xích Đằng) thuộc làng Xích Đằng. Sau cuộc cải cách hành chính năm 1831 dưới triều Nguyễn, khi các trấn được đổi thành tỉnh, công trình trở thành Văn miếu của tỉnh Hưng Yên. Phần lớn kiến trúc còn lại ngày nay được định hình qua đợt trùng tu này.

Theo Từ điển Địa danh văn hóa và thắng cảnh Việt Nam của Nguyễn Như Ý và Nguyễn Thành Chương, Văn miếu Xích Đằng là một trong 6 văn miếu còn tồn tại ở Việt Nam, đồng thời thuộc nhóm 2 văn miếu có lịch sử lâu đời nhất cả nước, chỉ sau Văn Miếu - Quốc Tử Giám tại Hà Nội.

Lưu giữ dấu ấn vàng son của truyền thống khoa bảng 

Trải qua nhiều thế hệ, Văn miếu Xích Đằng trở thành nơi lưu danh những người có thành tích xuất sắc trong học tập và khoa cử. Đặc biệt, 9 tấm bia đá tại di tích ghi danh 161 vị đỗ đại khoa của trấn Sơn Nam Thượng, trong đó có 138 vị thuộc Hưng Yên và 23 vị thuộc Thái Bình (cũ).

Đây là những tư liệu lịch sử có giá trị, phản ánh truyền thống hiếu học và sự phát triển của nền khoa cử ở vùng Sơn Nam xưa. Trên các tấm bia, tên tuổi, quê quán và chức vụ của những người đỗ đạt được lưu lại, góp phần tôn vinh những bậc hiền tài và gìn giữ ký ức về các thế hệ nhà khoa bảng.

Với diện tích khoảng 6.000m², quần thể di tích gồm nhiều hạng mục kiến trúc như Tam quan, lầu chuông, lầu khánh, tả vu, hữu vu, khu đại bái, hậu cung và khu tháp thờ. Các công trình được bố trí hài hòa, tạo nên không gian cổ kính, trang nghiêm.

Nổi bật là cổng Tam quan với kiến trúc chồng diêm 2 tầng, 8 mái. Hai bên cổng có các bục loa từng được sử dụng để xướng danh sĩ tử và công bố quy chế thi cử trong những kỳ thi Hương.

Một nét kiến trúc đặc biệt của Văn miếu Xích Đằng là lầu chuông được xây dựng thay cho lầu trống thường thấy ở nhiều văn miếu khác. Di tích hiện còn lưu giữ chuông và khánh được đúc từ thế kỷ XVIII. Trong không gian thờ tự, tượng thầy giáo Chu Văn An được đặt tại khu đại bái, còn tượng Đức Khổng Tử cùng các bậc hiền nho được thờ ở hậu cung.

Không chỉ có giá trị về kiến trúc và giáo dục, Văn miếu Xích Đằng còn gắn với những dấu mốc quan trọng trong lịch sử cách mạng. Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nơi đây từng là cơ sở hoạt động bí mật của Trung ương, Xứ ủy Bắc Kỳ và Tỉnh ủy Hưng Yên. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, di tích còn được sử dụng làm địa điểm sơ tán, sản xuất của Nhà máy Cơ khí 1.5.

Trải qua nhiều biến động, công trình từng có thời điểm xuống cấp nghiêm trọng. Ngày 2/12/1992, Văn miếu Xích Đằng được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia. Giai đoạn 1995-1996, nhiều hạng mục quan trọng được bảo tồn, tôn tạo trong khuôn khổ dự án bảo tồn quần thể di tích Phố Hiến.

Đặc biệt, ngày 31/12/2014, Khu di tích Phố Hiến, trong đó có Văn miếu Xích Đằng, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc đặc sắc của quần thể di tích gắn với vùng đất từng là thương cảng sầm uất bậc nhất miền Bắc.

Dấu ấn di sản được UNESCO ghi danh

Một dấu mốc đáng chú ý trong hành trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản Phố Hiến là ngày 5/11/2026, hồ sơ Văn bia Phố Hiến chính thức được Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương (MOWCAP) của UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Hồ sơ gồm 41 văn bia bằng chữ Hán và chữ Nôm, có niên đại từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX, hiện được lưu giữ tại các di tích thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến. Trong đó, 9 tấm bia tại Văn miếu Xích Đằng là những tư liệu quan trọng phản ánh truyền thống khoa bảng và lịch sử giáo dục của vùng đất này.

Việc ghi danh không chỉ khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa của hệ thống văn bia Phố Hiến mà còn góp phần nâng cao vị thế di sản tư liệu của Việt Nam trên bản đồ di sản khu vực và quốc tế.

Ngày nay, Văn miếu Xích Đằng tiếp tục là địa chỉ văn hóa, giáo dục có ý nghĩa đối với người dân Hưng Yên. Hằng năm, vào ngày mùng 4 và mùng 5 Tết, lễ hội Văn miếu được tổ chức với các hoạt động tế lễ, dâng hương, xin chữ đầu xuân, triển lãm thư pháp và biểu diễn ca trù.

Vào dịp khai giảng năm học mới và Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, nơi đây còn diễn ra các hoạt động báo công, tuyên dương học sinh đạt thành tích cao, học sinh vượt khó và những nhà giáo có nhiều đóng góp cho sự nghiệp giáo dục.

Hơn 4 thế kỷ trôi qua, Văn miếu Xích Đằng vẫn giữ vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa của người dân Hưng Yên. Những tấm bia đá lưu danh hiền tài, cùng kiến trúc cổ kính và các hoạt động tôn vinh đạo học, đã góp phần gìn giữ truyền thống hiếu học, trọng nhân tài của vùng đất Phố Hiến đồng thời trở thành niềm tự hào của các thế hệ người dân địa phương.