NSND Thanh Kim Huệ (1955-2021) là một trong những giọng ca tiêu biểu của sân khấu cải lương phía Nam. Bà nổi danh từ năm 14 tuổi với vai Lan trong bản thu “Lan và Điệp”, sau đó ghi dấu ấn qua vai Thị Hến trong “Ngao Sò Ốc Hến” và hơn 300 bản vọng cổ. Gần 47 năm gắn bó bên NSND Thanh Điền, bà trải qua nhiều thăng trầm trong cuộc sống và sự nghiệp.

Cuối năm 2021, sau thời gian chống chọi với căn bệnh ung thư đại tràng di căn gan và phổi, nữ nghệ sĩ qua đời khi hồ sơ đề nghị xét tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân đang được xem xét.

Nổi danh từ tuổi 14, sở hữu hơn 300 bản vọng cổ và loạt vai diễn kinh điển

NSND Thanh Kim Huệ tên thật là Bùi Thị Huệ, sinh năm 1955 tại TP. HCM. Bà bén duyên với nghệ thuật từ nhỏ. Năm 13 tuổi, nữ nghệ sĩ gia nhập đoàn Kim Chung - một trong những gánh hát lớn tại miền Nam thời bấy giờ. Sau đó, bà lần lượt hoạt động tại các đoàn Dạ Minh Châu, Thiên Hương, Hoa Phượng và một số đoàn cải lương khác. 

Tên tuổi Thanh Kim Huệ bắt đầu được công chúng biết đến rộng rãi khi bà được soạn giả Loan Thảo lựa chọn vào vai Lan trong bản thu “Lan và Điệp”, kết hợp cùng nghệ sĩ Chí Tâm.

Thời điểm ấy, Thanh Kim Huệ mới 14 tuổi. Vai Lan có tâm lý phức tạp, đòi hỏi người thể hiện khả năng ca diễn giàu cảm xúc. Bằng chất giọng cao, sáng và lối ca truyền cảm, bà đã thể hiện thành công nhân vật. Bản thu phát hành năm 1974 nhanh chóng được đông đảo khán giả đón nhận, đưa tên tuổi nữ nghệ sĩ trở thành một trong những giọng ca được yêu thích của sân khấu cải lương.

Năm 1972, sau khi ký hợp đồng độc quyền với Hãng đĩa Việt Nam, Thanh Kim Huệ thực hiện 3 bản tân cổ giao duyên đầu tiên gồm “Biển tình”, “Yêu lầm” và “Nhớ người yêu”, kết hợp cùng nghệ sĩ Minh Vương. Các bản thu tạo được tiếng vang, mở đầu cho chặng đường thành công của bà với dòng tân cổ giao duyên.

Sở hữu chất giọng kim vang, sáng cùng cách luyến láy riêng biệt, Thanh Kim Huệ tiếp tục ghi dấu ấn qua nhiều tác phẩm như “Chợ Mới”, “Rước tình về với quê hương”, “Đám cưới trên đường quê”, “Hoa tím bằng lăng”, “Tặng đời chiếc nón bài thơ”, “Tiếng chày trên sóc Bombo” và “Cánh thiệp đầu xuân”. Trong sự nghiệp, bà thu âm hơn 300 bài vọng cổ cho các hãng đĩa, băng nhạc và đài truyền hình.

Bên cạnh vai trò ca hát, Thanh Kim Huệ còn được đánh giá cao về khả năng diễn xuất. Năm 1982, bà đảm nhận vai Thị Hến trong vở cải lương “Ngao Sò Ốc Hến”, diễn cùng nghệ sĩ Thanh Điền (vai Huyện Trìa). Lối diễn duyên dáng, linh hoạt của nữ nghệ sĩ góp phần tạo nên sức hút cho tác phẩm. Vở diễn trở thành một trong những tác phẩm kinh điển của sân khấu cải lương, với hơn 1.000 suất diễn theo các tư liệu về chương trình.

Ngoài vai Lan trong “Lan và Điệp” và Thị Hến trong “Ngao Sò Ốc Hến”, bà còn được khán giả nhớ đến qua các nhân vật như Thủy Cúc trong “Đường gươm Nguyên Bá”, Lượm trong “Sông dài”, Mỹ Tiên trong “Sân khấu về khuya”, Mai trong “Thần tượng nửa đêm”, Tiêu Kim Yến trong “Người tình trên chiến trận” và Bạch Thu Hà trong “Võ Đông Sơ - Bạch Thu Hà”.

Thanh Kim Huệ cũng thử sức với lĩnh vực sáng tác. Bà là tác giả của nhiều kịch bản cải lương như “Khúc ly hương”, “Hoa học trò”, “Bến tương tư”, “Em ơi, đừng khóc nữa”, “Xin đừng nói yêu em”, “Nội ơi, đừng ly dị”, “Hoa sen trắng”, “Chiếc bóng bên chồng” và “Quỷ kiến sầu”. Nhiều tác phẩm của bà được dàn dựng, công diễn tại các sân khấu phía Nam.

Sau năm 1975, Thanh Kim Huệ cùng nghệ sĩ Thanh Điền tham gia hoạt động tại các đoàn cải lương Sài Gòn. Hai người từng đảm nhận nhiều vai trò trong công tác tổ chức, điều hành đoàn hát và đầu tư dàn dựng tác phẩm. Trong thập niên 1980, đoàn cải lương Sài Gòn 1 và Sài Gòn 3 dưới sự điều hành của cặp nghệ sĩ có nhiều hoạt động đáng chú ý.

Khi cải lương bước vào giai đoạn khó khăn, Thanh Kim Huệ và Thanh Điền tiếp tục tìm cách duy trì hoạt động sân khấu. Họ đầu tư dàn dựng nhiều vở diễn mới, trong đó có “Bến tương tư”. Tuy nhiên, tác phẩm không đạt doanh thu như kỳ vọng khiến gia đình phải bán nhà, xe và nhiều tài sản để trả nợ, duy trì đoàn hát. 

Có giai đoạn, Thanh Kim Huệ lui về hậu trường, đảm nhận công việc hóa trang, tạo mẫu tại phòng chụp ảnh của Thanh Điền để có thêm thu nhập. Bà cũng tích cực tham gia các chương trình giới thiệu bài bản đờn ca tài tử và điệu lý do Đài Tiếng nói Nhân dân TP. HCM thực hiện. Nữ nghệ sĩ từng lưu diễn tại nhiều quốc gia, phục vụ khán giả kiều bào bằng những bài tân cổ giao duyên.

Trong một cuộc phỏng vấn năm 2020, Thanh Kim Huệ cho biết bà chưa từng nghĩ đến chuyện giải nghệ dù đã có hơn 50 năm theo nghề. Ở tuổi ngoài 60, bà vẫn nhận lời biểu diễn, tham gia các chương trình nghệ thuật và cùng chồng thực hiện những dự án sân khấu. Nữ nghệ sĩ từng bày tỏ mong muốn có sức khỏe để tiếp tục ca hát đến ngày cuối đời.

Cuộc hôn nhân gần nửa thế kỷ với nghệ sĩ Thanh Điền

Bên cạnh sự nghiệp nghệ thuật, cuộc hôn nhân giữa Thanh Kim Huệ và nghệ sĩ Thanh Điền cũng là dấu ấn đáng nhớ trong cuộc đời bà. Hai người gặp nhau khi cùng hoạt động trong các đoàn cải lương. Thanh Điền sinh năm 1945 tại Hậu Giang cũ (nay thuộc TP. Cần Thơ), tên thật Nguyễn Thành Long. Ông sớm theo đuổi nghệ thuật, gia nhập các đoàn hát từ khi còn nhỏ và được biết đến qua nhiều vai kép độc, vai phản diện.

Theo lời kể của Thanh Kim Huệ, ấn tượng ban đầu của bà về Thanh Điền khá đặc biệt. Nữ nghệ sĩ từng nhận xét người đồng nghiệp xấu trai, đầu trọc và không có thiện cảm với cách ca hát, chơi đàn của ông. 

Bước ngoặt tình cảm giữa hai người diễn ra trong một chuyến lưu diễn. Khi chiếc ghe chở đoàn hát gặp sự cố và chìm trên sông, Thanh Điền đã hỗ trợ cứu mẹ con Thanh Kim Huệ cùng các thành viên trong đoàn. Theo lời kể của NSND Lệ Thủy, nam nghệ sĩ sử dụng chiếc trống lớn của đoàn làm phao, đưa Thanh Kim Huệ và mẹ bà vào bờ. Sự việc khiến nữ nghệ sĩ thay đổi cách nhìn về người đồng nghiệp.

Sau thời gian tìm hiểu, hai người kết hôn vào dịp Tết năm 1975. Cuộc hôn nhân kéo dài gần 47 năm, gắn liền với nhiều thăng trầm trong đời sống và hoạt động nghệ thuật. Họ có 2 người con là Nguyễn Đăng Quang (sinh năm 1977) và Nguyễn Đức Hồng Loan (sinh năm 1986). 

Con gái của hai nghệ sĩ qua đời vì bệnh hiểm nghèo khi tuổi đời còn trẻ. Biến cố này từng khiến Thanh Kim Huệ suy sụp trong thời gian dài. Sau đó, bà dần vượt qua mất mát để tiếp tục công việc và dành thời gian chăm sóc gia đình.

Được truy tặng danh hiệu NSND sau khi qua đời

Tháng 7/2021, Thanh Kim Huệ cùng chồng có tên trong danh sách 22 nghệ sĩ được Sở Văn hóa và Thể thao TP. HCM đề xuất xét tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân. Khi ấy, nữ nghệ sĩ bày tỏ niềm vui và tự hào sau nhiều năm hoạt động nghệ thuật. Bà xem danh hiệu Nhà nước phong tặng là sự ghi nhận những nỗ lực, đóng góp của mình đối với sân khấu cải lương.

Tuy nhiên, nghệ sĩ Thanh Kim Huệ qua đời lúc 13h50 ngày 23/12/2021 tại nhà riêng ở TP. HCM, sau khoảng 9 tháng chống chọi với bệnh ung thư đại tràng di căn sang gan và phổi, hưởng thọ 66 tuổi. Khi ấy, nghệ sĩ Thanh Điền đang đi quay phim và nhận tin từ người thân. Ông kể vợ đã chờ mình trở về nhà, gặp mặt lần cuối rồi mới nhắm mắt.

Trước khi qua đời, dù sức khỏe suy yếu, Thanh Kim Huệ vẫn dành sự quan tâm cho sân khấu cải lương. Tháng 5/2021, sau một đợt điều trị tại bệnh viện, bà nhận lời tham gia chương trình “Dấu ấn huyền thoại”, cùng chồng biểu diễn lại các trích đoạn từng gắn với tên tuổi của hai người. Trong những ngày điều trị bệnh, bà còn xin được hát chay trọn một bài vọng cổ để phục vụ các y bác sĩ đang làm nhiệm vụ tại tuyến đầu.

Năm 2023, theo Quyết định số 725/QĐ-CTN ngày 22/6/2023 của Chủ tịch nước, Thanh Kim Huệ được truy tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân. Nghệ sĩ Thanh Điền cũng được phong tặng danh hiệu này trong cùng đợt.

Ngày 6/3/2024, tại lễ trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân và Nghệ sĩ Ưu tú ở Nhà hát Lớn Hà Nội, Thanh Điền có mặt để nhận danh hiệu cho bản thân và thay người vợ quá cố. Ông cho biết mình là người duy nhất hai lần bước lên sân khấu nhận danh hiệu NSND trong buổi lễ. Sau sự kiện, nam nghệ sĩ trở về TP. HCM và mang bằng khen đến thăm mộ vợ.

Những năm sau ngày Thanh Kim Huệ qua đời, NSND Thanh Điền vẫn thường xuyên nhắc về vợ trong các cuộc trò chuyện và chia sẻ trên trang cá nhân. Ông duy trì thói quen thắp hương, tâm sự với vợ mỗi sáng và thường mua hoa, những món ăn bà yêu thích để đặt lên bàn thờ.