Đèo Mã Pì Lèng (còn được đọc là Mã Pí Lèng) nằm trên Quốc lộ 4C, thuộc tuyến đường Hạnh Phúc huyền thoại, từ lâu đã được biết đến là một trong những cung đèo hùng vĩ bậc nhất vùng núi phía Bắc. Uốn lượn giữa những dãy núi đá trùng điệp, con đèo mở ra khung cảnh thiên nhiên ngoạn mục, trở thành điểm đến hấp dẫn đối với những người yêu thích khám phá.

Nằm ở độ cao khoảng 1.200m so với mực nước biển, kéo dài gần 20km, Mã Pì Lèng nổi tiếng với những khúc cua quanh co, một bên là vách núi dựng đứng, bên còn lại là vực sâu hun hút. Không chỉ gây ấn tượng bởi địa hình hiểm trở, con đèo còn gắn liền với câu chuyện về ý chí và sức lao động phi thường của những người đã góp công mở đường giữa núi đá. Trải qua hơn nửa thế kỷ, Mã Pì Lèng vẫn là một trong những biểu tượng nổi bật của vùng cao Tuyên Quang (Hà Giang cũ).

Theo cách gọi của người dân bản địa, “Mã Pí Lèng” có nghĩa là “sống mũi con ngựa”, gợi hình ảnh những sườn núi cao, dốc đứng đến mức ngựa đi qua cũng phải cúi đầu, thận trọng trong từng bước chân. Tên gọi này phần nào phản ánh địa hình đặc biệt hiểm trở của khu vực, nơi từng đặt ra không ít thử thách đối với việc đi lại và mở đường.

Mã Pì Lèng là một phần của tuyến đường Hạnh Phúc dài khoảng 200km, kết nối các địa phương vùng cao, trong đó có Đồng Văn và Mèo Vạc. Con đèo cũng nằm trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn, khu vực sở hữu những di sản địa chất được hình thành qua hàng triệu năm. Sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên, lịch sử hình thành và bản sắc văn hóa của các cộng đồng dân tộc đã tạo nên giá trị đặc biệt cho vùng đất này.

Ít ai biết rằng, để hình thành tuyến đường Hạnh Phúc, hơn 1.300 thanh niên xung phong cùng trên 1.000 dân công thuộc 16 dân tộc như Mèo, Tày, Dao, Pu Péo, Lô Lô… đến từ 8 tỉnh miền Bắc (cũ) đã tham gia thi công trong điều kiện vô cùng gian khổ. Với những công cụ thô sơ như búa, xà beng, họ từng ngày đục phá gần 3 triệu m³ đá, mở lối qua những vách núi hiểm trở. Dù mỗi ngày công chỉ tương đương khoảng 1kg gạo, những người tham gia vẫn kiên trì bám công trường, vượt qua nhiều khó khăn để hoàn thành nhiệm vụ.

Trong toàn bộ quá trình xây dựng, đoạn đường dài 21km từ Đồng Văn sang Mèo Vạc được xem là một trong những chặng gian nan nhất, phải mất gần 2 năm mới hoàn thành. Đặc biệt, tại khu vực Mã Pì Lèng, đội “cảm tử” đã phải treo mình trên những vách đá dựng đứng, dùng sức người đục từng centimet đá để tạo mặt đường. Công việc đòi hỏi sự bền bỉ, lòng dũng cảm và tinh thần quyết tâm của những người trực tiếp thi công.

Không chỉ vượt qua địa hình núi đá hiểm trở, lực lượng xây dựng còn phải hoàn thành hệ thống 42 cây cầu và 400 cống trên toàn tuyến đường Hạnh Phúc. Trong bối cảnh thiếu thốn máy móc, trang thiết bị hiện đại, phần lớn công việc đều được thực hiện thủ công. Những nhát búa, đường xà beng và sức lao động của hàng nghìn con người đã góp phần tạo nên công trình giao thông mang ý nghĩa quan trọng đối với vùng cao.

Tên gọi Hạnh Phúc cũng gắn liền với một câu chuyện lịch sử. Năm 1961, trong chuyến thăm Hà Giang, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gợi ý đặt tên cho tuyến đường là Hạnh Phúc sau khi nghe đồng bào chia sẻ rằng con đường mở đến đâu sẽ mang theo ánh sáng văn minh và cuộc sống ấm no đến đó. Tên gọi ấy không chỉ thể hiện mong ước của người dân mà còn gửi gắm kỳ vọng về sự đổi thay của vùng đất từng bị chia cắt bởi núi non hiểm trở.

Những gian khó trong quá trình mở đường từng được nhà văn Nguyễn Tuân khắc họa trong tùy bút “Mỏm Lũng Cú tột Bắc”: “Riêng chỗ dốc Mã Pí Lèng thì phải tốn mất 11 tháng treo mình trên vách đá để đục, bổ đá khắc đá ra mà cấn mặt đường vào vách đá đứng thành vại”. 

Qua những dòng viết này, hình ảnh những người lao động bám mình vào vách núi, kiên trì mở đường giữa thiên nhiên khắc nghiệt hiện lên đầy chân thực. Công trình vì thế còn được nhắc đến với tên gọi “Kim tự tháp của người Mèo”, như một cách ghi nhận sức lao động và ý chí của những người góp phần kiến tạo tuyến đường.

Khi được đưa vào sử dụng, tuyến đường Hạnh Phúc nói chung và đèo Mã Pì Lèng nói riêng đã góp phần thay đổi điều kiện đi lại của người dân vùng cao. Những khu vực trước đây gặp nhiều khó khăn trong giao thông dần được kết nối thuận tiện hơn, tạo điều kiện thúc đẩy giao thương, trao đổi hàng hóa, giao lưu văn hóa và phát triển kinh tế địa phương. Cùng với đó, tiềm năng du lịch của vùng cao nguyên đá cũng từng bước được khai thác.

Ngày nay, Mã Pì Lèng thường được nhắc đến trong danh sách “tứ đại đỉnh đèo” của miền núi phía Bắc, bên cạnh Ô Quy Hồ, Khau Phạ và Pha Đin. Nếu những khúc cua hiểm trở mang đến trải nghiệm đáng nhớ trên hành trình chinh phục, cảnh sắc thiên nhiên nơi đây lại khiến du khách ấn tượng bởi vẻ đẹp vừa hùng vĩ vừa thơ mộng. 

Từ những điểm quan sát trên đỉnh đèo, du khách có thể phóng tầm mắt ra xa, chiêm ngưỡng các dãy núi đá vôi nối tiếp nhau, những thửa ruộng bậc thang men theo sườn núi và dòng sông Nho Quế xanh ngọc uốn lượn dưới thung lũng sâu.

Không chỉ là một cung đường nổi tiếng trên bản đồ du lịch Việt Nam, Mã Pì Lèng còn lưu giữ những dấu ấn lịch sử gắn với quá trình chinh phục thiên nhiên và phát triển vùng cao. Giữa không gian núi non rộng lớn, con đèo trở thành điểm giao thoa giữa vẻ đẹp nguyên sơ của tạo hóa và thành quả lao động của con người. 

Chính những giá trị về cảnh quan, địa chất, văn hóa và lịch sử đã tạo nên sức hút riêng, đưa Mã Pì Lèng trở thành một trong những điểm đến tiêu biểu của miền cực Bắc Tổ quốc.