Nằm giữa thung lũng Đan Kia - Suối Vàng, thuộc phường Lang Biang (tỉnh Lâm Đồng), Nhà máy Thủy điện Ankroet là công trình thủy điện đầu tiên tại Việt Nam.

Được người Pháp khởi công xây dựng từ năm 1942, nhà máy có tuổi đời hơn 80 năm, mang dấu ấn kiến trúc Pháp đầu thế kỷ XX với phần lớn kết cấu được xây dựng bằng đá chẻ. Đến nay, công trình vẫn duy trì hoạt động phát điện và trở thành điểm tham quan thu hút du khách khi đến Đà Lạt.

Công trình thủy điện đầu tiên tại Việt Nam

Nhà máy Thủy điện Ankroet được khởi công xây dựng vào tháng 10/1942, khánh thành năm 1945 và chính thức phát điện năm 1946. Công trình ra đời trong quá trình người Pháp quy hoạch Đà Lạt thành đô thị nghỉ dưỡng, hướng tới vai trò trung tâm hành chính của Đông Dương. Mục tiêu ban đầu của nhà máy là cung cấp điện cho các khu biệt thự, công trình công cộng và hạ tầng đô thị Đà Lạt.

Theo thiết kế ban đầu, Ankroet có 2 tổ máy phát điện với tổng công suất 600kW. Các tổ máy sử dụng tua-bin hiệu BELL và máy phát điện hiệu CEM-LEHAVRE, do Mỹ sản xuất. Với quy mô thời điểm đó, nhà máy đáp ứng nhu cầu điện của thành phố Đà Lạt và được kết nối với hệ thống nhà máy điện diesel tại địa phương.

Công trình được xây dựng trong điều kiện địa hình thung lũng, giữa khu vực rừng núi cách trung tâm Đà Lạt khoảng 12-15km. Phần lớn quá trình thi công dựa vào sức người và các công cụ hỗ trợ thô sơ. Đá khai thác tại địa phương được sử dụng làm vật liệu chủ đạo để xây dựng nhà máy, đập nước và các hạng mục liên quan.

Hệ thống công trình gồm đập tràn dài 97m, cao khoảng 10m, hồ chứa ban đầu có dung tích khoảng 1,3 triệu m³. Nước từ hồ được dẫn qua đường hầm xuyên núi dài 536m, đường kính khoảng 1,65m, đến giếng áp thủy cao 44m. Từ đây, hệ thống đường ống thép dài 182m đưa nước xuống nhà máy để vận hành các tổ máy phát điện.

Đáng chú ý, đập tràn Ankroet được xây dựng bằng đá chẻ, tạo thành kết cấu vững chắc giữa địa hình đồi núi. Quá trình ngăn dòng phục vụ xây dựng thủy điện cũng hình thành hồ Suối Vàng, về sau trở thành thắng cảnh nổi tiếng của khu vực Đan Kia - Suối Vàng.

Kiến trúc đá mang dấu ấn Pháp giữa rừng thông

Một đặc điểm khiến Nhà máy Thủy điện Ankroet khác biệt so với nhiều công trình công nghiệp là hình thức kiến trúc. Nhìn từ bên ngoài, nhà máy có dáng dấp của một biệt thự cổ hơn là công trình sản xuất điện.

Công trình mang phong cách kiến trúc Pháp đầu thế kỷ XX, với những bức tường xây bằng đá chẻ, liên kết bằng mạch vữa. Phần mái ngói đỏ có độ dốc lớn, tạo hình khối đặc trưng, gợi liên tưởng đến kiến trúc nhà rông Tây Nguyên. Qua hơn 80 năm, nhiều hạng mục vẫn giữ được kết cấu chắc chắn, phản ánh kỹ thuật xây dựng của giai đoạn đầu thế kỷ XX.

Bên cạnh khu nhà máy, hệ thống đập tràn và hồ chứa cũng là những hạng mục đáng chú ý. Từ nhà máy, du khách có thể di chuyển đến khu vực đập nước để tìm hiểu hệ thống dẫn nước phục vụ phát điện. Hồ Suối Vàng nằm giữa những cánh rừng thông, góp phần tạo nên quần thể cảnh quan đặc trưng của thung lũng.

Trong khuôn viên nhà máy, một số thiết bị từng phục vụ hoạt động sản xuất điện được lưu giữ và trưng bày. Những tổ máy, tua-bin và bánh xe công tác cũ giúp giới thiệu quá trình hình thành, vận hành của công trình. Một tổ máy đời đầu được đưa về Nhà truyền thống Tập đoàn Điện lực Việt Nam tại Hà Nội, tổ máy còn lại được lưu giữ tại Ankroet.

Điểm tham quan giữa thung lũng Đan Kia - Suối Vàng

Trải qua nhiều giai đoạn, Nhà máy Thủy điện Ankroet liên tục được cải tạo, nâng cấp để đáp ứng yêu cầu vận hành. Năm 1960, nhà máy được nâng công suất lên 3.100kW nhằm phục vụ nhu cầu điện trong quá trình xây dựng Nhà máy Thủy điện Đa Nhim tại khu vực Đơn Dương.

Đến năm 2004, Tập đoàn Điện lực Việt Nam tiếp tục đầu tư hiện đại hóa, thay thế các tổ máy cũ bằng thiết bị mới, nâng tổng công suất lên 4.400kW. Sau cải tạo, sản lượng điện bình quân của nhà máy đạt gần 22 triệu kWh/năm, phục vụ nhu cầu điện tại Đà Lạt và hòa vào lưới điện quốc gia. 

Năm 2015, nhân dịp kỷ niệm 70 năm hoạt động, nhà máy tiếp tục chuyển đổi hệ thống điều khiển từ bán tự động sang tự động hóa. Việc ứng dụng công nghệ mới góp phần giảm sức lao động, nâng cao độ an toàn và hiệu quả trong quá trình vận hành.

Hiện nay, Nhà máy Thủy điện Ankroet do Công ty Điện lực Lâm Đồng (thuộc Tổng công ty Điện lực miền Nam) quản lý. Dù công suất ở mức khiêm tốn so với các nhà máy thủy điện hiện đại, công trình vẫn duy trì hoạt động và có ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử phát triển ngành điện Việt Nam.

Năm 2004, Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam công nhận Ankroet là nhà máy thủy điện đầu tiên tại Việt Nam. Danh hiệu này góp phần khẳng định giá trị lịch sử của công trình sau nhiều thập kỷ hình thành và phát triển.

Cùng với giá trị lịch sử và kỹ thuật, Nhà máy Thủy điện Ankroet ngày càng được biết đến như một điểm tham quan tại Lâm Đồng. Công trình nằm giữa thung lũng Đan Kia - Suối Vàng, bao quanh bởi rừng thông và hệ thống suối, thác tự nhiên.

Từ tuyến đường chính, du khách đi thêm khoảng 2,5km qua những đồi thông để đến khu vực nhà máy. Không gian kiến trúc đá, mái ngói đỏ cùng các thiết bị thủy điện cũ tạo nên điểm nhấn cho hành trình khám phá.

Khu vực đập tràn và hồ Suối Vàng cách nhà máy vài kilomet cũng thu hút người dân, du khách đến tham quan, chụp ảnh. Cảnh quan mặt nước, những ghềnh đá và rừng thông tạo điều kiện phát triển các hoạt động du lịch sinh thái, trải nghiệm thiên nhiên.

Hiện nhà máy chưa được khai thác thành điểm du lịch chuyên nghiệp. Tuy nhiên, lượng khách tìm đến tham quan vẫn khá lớn, đặc biệt là những người quan tâm đến kiến trúc cổ, lịch sử ngành điện và cảnh quan tự nhiên của Đà Lạt.