Chiều 5/11, tại Kỳ họp lần thứ 11 của Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO (MOWCAP), tổ chức tại Jakarta (Indonesia), 2 hồ sơ di sản tư liệu của Việt Nam đã được thông qua để ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Hai di sản được ghi danh gồm Văn bia Phố Hiến (tỉnh Hưng Yên) và Ma nhai trên núi Non Nước (tỉnh Ninh Bình).

Theo đánh giá của MOWCAP, cả 2 hồ sơ đều đáp ứng các tiêu chí về tính xác thực, tính toàn vẹn, tính độc bản, tầm quan trọng và ý nghĩa khu vực. Bên cạnh giá trị lịch sử, văn hóa, các di sản còn có phương án bảo quản, quản lý và phát huy giá trị phù hợp, khả thi.

Văn bia Phố Hiến gồm 41 văn bia được viết bằng chữ Hán và chữ Nôm, có niên đại từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX, hiện được lưu giữ tại các di tích thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên.

Hệ thống văn bia này là nguồn tư liệu quý phản ánh quá trình hình thành, phát triển của Phố Hiến - một thương cảng quốc tế từng giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới giao thương ở châu Á. Các văn bia được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế kỷ, cơ bản bảo tồn được tính xác thực và toàn vẹn của di sản.

Phố Hiến hình thành từ thế kỷ XVI và bước vào giai đoạn phát triển thịnh vượng trong thế kỷ XVII. Khi đó, nơi đây trở thành một trong những trung tâm văn hóa, thương mại lớn của Việt Nam, đồng thời là đầu mối giao thương với nhiều khu vực thuộc Đông Nam Á và Đông Á.

Hoạt động buôn bán tại Phố Hiến thu hút đông đảo thương nhân nước ngoài, trong đó có người Hoa, người Nhật. Từ nửa cuối thế kỷ XVII, thương nhân Hà Lan, Bồ Đào Nha và Anh cũng xuất hiện tại thương cảng này.

Không chỉ ghi lại dấu ấn phát triển đô thị và thương mại, hệ thống văn bia còn phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa các cộng đồng cư dân trong nước và nước ngoài. Những tư liệu này cho thấy sự giao thoa giữa các tôn giáo, tín ngưỡng trong đời sống xã hội tại một đô thị cảng quốc tế kéo dài từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX.

Đáng chú ý, 9 tấm bia tại Văn Miếu Xích Đằng thể hiện truyền thống hiếu học của người Hưng Yên. Một số văn bia cũng ghi lại những đóng góp chủ động của phụ nữ trong đời sống tinh thần và tín ngưỡng tại Phố Hiến.

Với những giá trị đó, Văn bia Phố Hiến được đánh giá là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu lịch sử, văn hóa, ngoại giao, kinh tế và hoạt động giao thương hàng hải trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Trong khi đó, Ma nhai trên núi Non Nước (tỉnh Ninh Bình) là hệ thống văn bản được khắc trực tiếp lên vách đá tại Di tích lịch sử và danh thắng quốc gia đặc biệt núi Non Nước. Các bản khắc sử dụng 3 loại văn tự gồm chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ, có niên đại kéo dài từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XX.

Hiện di sản còn 43 bản văn khắc với nội dung và hình thức thể hiện phong phú. Đây là những tư liệu độc bản, không thể thay thế, bao gồm nhiều thể loại như ngự bút, bia ký, thơ văn, đề từ... do các vị vua, quan lại, danh nhân, nhà văn hóa và nhà thơ lưu lại. Những nội dung này được các nghệ nhân thể hiện trên vách đá bằng kỹ thuật điêu khắc truyền thống của người Việt.

Hệ thống Ma nhai cung cấp nhiều thông tin về lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, đồng thời phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa tại khu vực Đông Á. Trong đó, dấu ấn Tam giáo đồng nguyên, sự dung hợp giữa Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo với tín ngưỡng bản địa Việt Nam được thể hiện qua các nội dung văn khắc.

Di sản cũng góp phần làm sáng tỏ lịch sử văn học Việt Nam thời trung đại trong mối liên hệ với dòng chảy văn học chữ Hán ở Đông Á.

Một điểm đáng chú ý là nội dung một số bản Ma nhai ghi nhận sự tham gia của phụ nữ trong các hoạt động xã hội và tôn giáo qua nhiều giai đoạn lịch sử. Những tư liệu này cho thấy vai trò của nữ giới trong đời sống cộng đồng, đồng thời phản ánh những biểu hiện về bình đẳng giới đã xuất hiện tại Việt Nam từ thời trung đại, ít nhất từ thế kỷ XIV.

Việc 2 hồ sơ Văn bia Phố Hiến và Ma nhai trên núi Non Nước được UNESCO ghi danh tiếp tục bổ sung những tư liệu có giá trị vào kho tàng di sản văn hóa của Việt Nam. Qua đó, những dấu ấn lịch sử, văn hóa và quá trình giao lưu giữa Việt Nam với các quốc gia trong khu vực được giới thiệu rộng rãi hơn đến cộng đồng quốc tế.

Tính đến thời điểm này, Việt Nam có tổng cộng 13 di sản tư liệu được UNESCO ghi danh, gồm 4 di sản trong Danh mục Di sản tư liệu thế giới và 9 di sản trong Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Kết quả này cũng đóng góp vào mục tiêu phát triển di sản văn hóa được Bộ Chính trị đề ra tại Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026. Theo đó, Việt Nam phấn đấu có thêm 5 di sản văn hóa được UNESCO công nhận, ghi danh vào năm 2030 và 10 di sản văn hóa vào năm 2045.