Trước khi sáp nhập vào TP.HCM từ ngày 1/7/2025, Bà Rịa - Vũng Tàu là tỉnh ven biển nổi tiếng ở phía Nam. Tên gọi Bà Rịa gắn với bà Nguyễn Thị Rịa - người phụ nữ được lưu truyền có công khai hoang, lập ruộng và góp sức xây dựng cộng đồng cư dân buổi đầu đến vùng đất phương Nam. Từ tên gọi địa phương đến khu mộ thờ tại Long Điền, dấu ấn của bà Nguyễn Thị Rịa vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa của cư dân vùng đất này.

Người phụ nữ gắn với truyền thuyết khai phá đất hoang

Theo thông tin lưu truyền tại địa phương, bà Rịa sinh năm 1665 tại Phú Yên cũ. Khoảng năm 1680, khi mới 15 tuổi, bà theo gia đình và đoàn lưu dân vào phương Nam lập nghiệp, dưới thời chúa Nguyễn Phúc Tần (1648-1687).

Đoàn lưu dân đến khu vực Mô Xoài, thuộc địa bàn Bà Rịa - Long Điền trước đây. Vào cuối thế kỷ XVII, nhiều vùng đất tại đây còn hoang sơ, có đầm lầy, lau sậy và thú dữ. Quá trình khai hoang đòi hỏi cư dân cải tạo đất đai, mở rộng diện tích canh tác và từng bước xây dựng nơi cư trú ổn định.

Bà Rịa gắn với hoạt động khai khẩn vùng Đồng Xoài, sau đó mở rộng sang Gò Xoài - Phước Liễu, Láng Dài và khu vực ven biển Xuyên Mộc. Đây là những địa bàn thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu trước khi sáp nhập vào TP. HCM. Trong quá trình mở đất, bà được nhắc đến với vai trò tổ chức, quy tụ lưu dân khai hoang, lập ruộng, tạo dựng cơ sở sản xuất và xây dựng cộng đồng cư dân tại vùng đất mới.

Bà được người dân địa phương nhắc đến là người cương nghị, quyết đoán, có khả năng quy tụ cộng đồng. 

Vào năm Mậu Dần (1698), bà đã huy động dân chúng sửa chữa cầu cống, đường sá bị hư hỏng do bão lũ, giúp đoàn quân của Thống suất Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh vượt qua vùng Phước Liễu, góp phần hoàn thành nhiệm vụ kinh lược đất, chia đất Đông Phố, lập dinh Trấn Biên - Đồng Nai.

Dù không xuất thân từ tầng lớp quý tộc, với những đóng góp trong công cuộc khai phá, bà được chúa Nguyễn Phúc Chu (1691-1752) phong tước Hàm Nghè và ban họ Nguyễn, từ đó được biết đến với tên gọi Nguyễn Thị Rịa.

Bà sống qua 5 đời chúa Nguyễn và qua đời năm 1759, hưởng thọ 94 tuổi. Theo nhiều tài liệu ghi nhận, bà không lập gia đình và không có con. Khoảng 300 mẫu ruộng do bà khai khẩn sau đó được đưa vào công điền, phân chia lại cho người nghèo tại địa phương.

Khu mộ bà Rịa gắn với tín ngưỡng địa phương

Sau khi bà Nguyễn Thị Rịa qua đời, người dân lập mộ và tổ chức thờ cúng để tưởng nhớ. Khu mộ hiện nằm gần chợ Tam Phước, thuộc xã Long Điền, TP. HCM. Trước khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, di tích thuộc huyện Long Đất, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu.

Công trình có khuôn viên khoảng 1.800m², gồm cổng, tường bao, bia tưởng niệm, điện thờ, phần mộ và các hạng mục phụ trợ. Cổng chính được thiết kế theo hình ngôi nhà, lợp mái ngói âm dương. Bên trong điện thờ, các hạng mục được bố trí trang nghiêm, phục vụ hoạt động dâng hương và tưởng niệm.

Khuôn viên có cụm tượng điêu khắc tái hiện cảnh người dân khai khẩn đất hoang, chặt cây, bắc cầu và chèo thuyền. Những hình ảnh này thể hiện quá trình mở đất qua cách nhìn của cộng đồng địa phương, đồng thời tạo điểm nhấn cho không gian di tích.

Phần mộ được bao quanh bằng tường đá ong, bia mộ có hình thức mái giả ngói âm dương. Trên bia lưu dòng chữ “Nguyễn Thị Rịa tiên nương”, cùng câu đối: “Bà Rịa anh linh di vạn cổ / Nương nương hiển hách chứng thiên kim”. Nội dung trên bia thể hiện sự tôn kính của người dân đối với nhân vật được thờ phụng.

Theo thông tin về lịch sử di tích tại địa phương, khu mộ từng được Trường Viễn Đông Bác Cổ Đông Dương xây dựng lại vào năm 1902. Công trình tiếp tục được tu sửa vào các năm 1936 và 1972, sau đó được tôn tạo vào năm 2008. Năm 2011, mộ bà Rịa được công nhận là di tích lịch sử và văn hóa cấp tỉnh.

Bên cạnh khu mộ, cây cầu mang tên Bà Nghè cũng xuất hiện trong những câu chuyện về bà Rịa. Tên gọi này được dân gian lý giải là có liên quan đến tước hiệu Hàm Nghè mà bà được cho là từng nhận. 

Năm 1991, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu được thành lập trên cơ sở tách từ tỉnh Đồng Nai cũ (nay là TP. Đồng Nai). Đến năm 2012, thành phố Bà Rịa được thành lập, trở thành trung tâm hành chính, chính trị của tỉnh.

Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cùng tỉnh Bình Dương được sáp nhập vào TP. HCM theo phương án sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh. Sau sắp xếp, địa danh Bà Rịa tiếp tục được sử dụng trong hệ thống hành chính mới, với phường Bà Rịa thuộc TP. HCM.

Hằng năm, vào ngày 16/6 Âm lịch, người dân địa phương tổ chức lễ giỗ tại khu mộ để tưởng nhớ bà Nguyễn Thị Rịa. Dịp này, người dân đến dâng hương, cầu mong bình an và duy trì tập quán tín ngưỡng qua nhiều thế hệ.

Lễ giỗ cũng là dịp cộng đồng nhắc lại những đóng góp gắn với quá trình khai hoang, lập ruộng và hình thành các khu dân cư ở vùng đất Bà Rịa. Khu mộ vì thế vừa là nơi thờ tự vừa là địa điểm lưu giữ ký ức địa phương về thời kỳ đầu mở đất.