Được mệnh danh như "lá phổi xanh" của Hà Nội

Vườn quốc gia Ba Vì nằm trên dãy núi Ba Vì, thuộc địa bàn Hà Nội và tỉnh Phú Thọ có tổng diện tích 10.814,6ha. Khu vực này cách phường Sơn Tây khoảng 15km và cách trung tâm Hà Nội khoảng 50km về phía Tây Bắc. 

Dãy núi Ba Vì có 3 đỉnh nổi bật gồm đỉnh Vua cao 1.296m, đỉnh Tản Viên cao 1.227m và đỉnh Ngọc Hoa cao 1.131m. Từ đầu thế kỷ XX, khu vực này đã được biết đến nhờ cảnh quan núi rừng, khí hậu mát mẻ và sự đa dạng của các hệ sinh thái.

Ngày 16/1/1991, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (nay là Thủ tướng Chính phủ) ban hành Quyết định số 17/CT phê duyệt luận chứng kinh tế thành lập khu rừng cấm quốc gia Ba Vì. Đến ngày 18/12/1991, Quyết định số 407/CT được ban hành, đổi tên rừng cấm quốc gia Ba Vì thành Vườn quốc gia Ba Vì. Tháng 5/2003, Chính phủ quyết định mở rộng quy hoạch vườn quốc gia sang tỉnh Hòa Bình cũ (khu vực này nay thuộc tỉnh Phú Thọ).

Ngày này, Vườn quốc gia Ba Vì được ví như "lá phổi xanh" của Thủ đô Hà Nội vì đóng vai trò cốt lõi trong việc điều hòa khí hậu, thanh lọc không khí và bảo tồn đa dạng sinh học cho cả vùng.

Vườn có 3 phân khu chức năng gồm phân khu bảo vệ nghiêm ngặt trên cốt 400m, phân khu phục hồi sinh thái dưới cốt 400m và phân khu dịch vụ hành chính. Vùng đệm có diện tích hơn 35.000ha, thuộc địa bàn các xã miền núi của khu vực Ba Vì, Thạch Thất, Quốc Oai thuộc Hà Nội và Lương Sơn, Kỳ Sơn thuộc tỉnh Hòa Bình trước đây. 

Về đa dạng sinh học, Vườn quốc gia Ba Vì có 3 kiểu rừng chính phân bố theo đai cao, gồm rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp; rừng kín thường xanh hỗn hợp cây lá rộng và cây lá kim á nhiệt đới núi thấp; rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi thấp. Bên cạnh đó, khu vực này có 5 hệ sinh thái rừng tiêu biểu: rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi thấp, rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp, rừng kín thường xanh hỗn hợp cây lá rộng và cây lá kim mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp, rừng phục hồi sau nương rẫy và rừng trồng.

Hệ thực vật tại Vườn quốc gia Ba Vì ghi nhận 2.181 loài, thuộc 958 chi, 207 họ và 6 ngành thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế với 171 họ, tương đương 82,6%; 884 chi, chiếm 92,28% và 2.002 loài, chiếm 91,79% tổng số họ, chi và loài của hệ thực vật. Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) và ngành Thông (Pinophyta) cũng có đại diện trong hệ thực vật, trong khi 3 ngành còn lại chiếm tỷ lệ nhỏ.

Về bảo tồn, có 64 loài thực vật được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007; 27 loài thuộc danh mục của Nghị định 06/2019/NĐ-CP, chiếm 1,2% tổng số loài; 46 loài được ghi nhận theo tiêu chuẩn của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) năm 2020. Ngoài ra, 9 loài có tên trong các phụ lục của Công ước CITES và đều thuộc Phụ lục II.

Đối với động vật có xương sống, kết quả điều tra và tổng hợp tài liệu tại Vườn quốc gia Ba Vì ghi nhận 341 loài, thuộc 104 họ và 28 bộ. Lớp Chim có mức độ đa dạng cao nhất, với 193 loài thuộc 58 họ và 17 bộ, lần lượt chiếm 55,1% tổng số loài, 55,8% tổng số họ và 60,7% tổng số bộ động vật có xương sống được ghi nhận tại đây.

Trong số các loài động vật đã được ghi nhận, 62 loài thuộc nhóm nguy cấp, quý, hiếm, phần lớn có kích thước nhỏ hoặc trung bình. Một số loài tiêu biểu gồm cầy vằn, cầy mực, cầy gấm, beo lửa, sơn dương, sóc bay, gà lôi trắng, yểng quạ và khướu bạc má. Đặc biệt, khu vực này ghi nhận 3 loài đặc hữu, trong đó có thằn lằn tai Ba Vì và ếch vạch.

Xét theo từng nhóm động vật, Vườn quốc gia Ba Vì có 21 loài thú bị đe dọa, chiếm 38,9% tổng số loài thú; 20 loài chim, chiếm 11,4% tổng số loài chim; 16 loài bò sát, chiếm 23,5% tổng số loài bò sát; và 5 loài lưỡng cư quý, hiếm, chiếm 11,5% tổng số loài lưỡng cư tại vườn quốc gia. Các loài này được đánh giá, xếp hạng và bảo vệ theo những quy định pháp luật trong nước hoặc quốc tế tương ứng.

Bên cạnh giá trị sinh thái, Vườn quốc gia Ba Vì còn có tiềm năng du lịch nhờ cảnh quan núi rừng, khí hậu mát mẻ, hệ thống suối và các điểm tham quan văn hóa, lịch sử. Những địa điểm nổi bật tại khu vực này gồm Thiên Sơn - Suối Ngà, Ao Vua, Khoang Xanh, hồ Tiên Sa, đền Thượng, đền Trung, đền Hạ, đền thờ Bác Hồ, tháp Báo Thiên và động Ngọc Hoa.

Nhờ vậy, Ba Vì trở thành điểm đến lý tưởng để du khách rời xa phố thị, tận hưởng thiên nhiên vào dịp cuối ở cả 4 mùa trong năm.

Toàn bộ diện tích sắp được điều chỉnh về trọn Thủ đô

Về công tác quản lý, theo Quyết định số 1040/QĐ-TTg ngày 11/6/2026, Thủ tướng Chính phủ quyết định chuyển thẩm quyền quản lý và chuyển giao nguyên trạng Vườn quốc gia Ba Vì từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường về UBND TP. Hà Nội.

Đến chiều 28/10, tại kỳ họp thứ 7, HĐND TP. Hà Nội khóa XVII đã thông qua nghị quyết cho ý kiến đối với Đề án điều chỉnh địa giới đơn vị hành chính giữa TP. Hà Nội và tỉnh Phú Thọ. Theo phương án được tán thành, Hà Nội dự kiến tiếp nhận 4.006,38ha diện tích tự nhiên cùng 1.057 người từ tỉnh Phú Thọ. Trong đó, 2.529,38ha thuộc Vườn quốc gia Ba Vì và 1.477ha thuộc khu vực vùng đệm.

Việc điều chỉnh nhằm thống nhất địa giới hành chính với phạm vi quản lý Vườn quốc gia Ba Vì, đồng thời nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng, quản lý đất đai và tổ chức các hoạt động kinh tế - xã hội tại khu vực phía Tây Thủ đô.

Hà Nội cho biết, định hướng phát triển khu vực sau điều chỉnh sẽ đặt yêu cầu bảo tồn Vườn quốc gia Ba Vì, đa dạng sinh học, nguồn nước, cảnh quan và bản sắc văn hóa lên hàng đầu. Thành phố nhấn mạnh, việc thống nhất quản lý không đồng nghĩa với khai thác quỹ đất để phát triển bằng mọi giá.

Các hoạt động kinh tế - xã hội, du lịch và dịch vụ tại khu vực phải nằm trong giới hạn sức chịu tải của môi trường, phù hợp với quy hoạch được cập nhật.

Theo định hướng của thành phố, khu vực Sơn Tây - Ba Vì sẽ phát triển theo tinh thần “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc” của Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị và phù hợp với chức năng của cực Tây Bắc Sơn Tây - Ba Vì trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm.

Trong đó, rừng đặc dụng Ba Vì được xác định là khung sinh thái nền tảng; văn hóa Tản Viên - Ba Vì cùng bản sắc của cộng đồng dân tộc Mường, Dao là những giá trị cần gìn giữ. Du lịch sinh thái, du lịch văn hóa, nghỉ dưỡng và kinh tế xanh được định hướng trở thành động lực phát triển, gắn kết với cực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo Hòa Lạc.

Thành phố cũng định hướng phát triển khu vực theo hướng tăng cường liên kết Hà Nội - Phú Thọ và Vùng Thủ đô, không hình thành ranh giới cứng về hạ tầng, sinh kế và dịch vụ. Các tuyến giao thông, lưu vực, chuỗi du lịch, sản phẩm nông lâm nghiệp, không gian văn hóa và thị trường lao động sẽ tiếp tục được tổ chức theo chức năng vùng.

Việc điều chỉnh địa giới hành chính giữa Hà Nội và Phú Thọ được kỳ vọng tạo thuận lợi cho công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị của Vườn quốc gia Ba Vì. Tuy nhiên, cùng với định hướng phát triển du lịch sinh thái, văn hóa và kinh tế xanh, yêu cầu bảo tồn hệ sinh thái, đa dạng sinh học và cảnh quan tự nhiên vẫn được đặt lên hàng đầu, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và gìn giữ tài nguyên thiên nhiên lâu dài.