Quyết định mới nhất của Trung Quốc có nguy cơ trở thành một bước ngoặt lịch sử. Trước đó, dù Bắc Kinh luôn bác bỏ các lệnh trừng phạt đơn phương, các công ty Trung Quốc cuối cùng vẫn tuân thủ để tránh tác động tiêu cực đến nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới và duy trì quyền tiếp cận hệ thống tài chính Mỹ.

Tuy nhiên, với chỉ thị mới nhất cho phép các doanh nghiệp trong nước không tuân theo lệnh trừng phạt mà Mỹ áp lên 5 nhà máy lọc dầu liên quan đến hoạt động buôn bán dầu mỏ của Iran, Trung Quốc đang phát đi tín hiệu về lập trường cứng rắn hơn nhiều đối với những hạn chế này.

Một bài bình luận trên tờ Nhân dân Nhật báo, cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc gọi thông báo này là “một bước đi then chốt trong quá trình chuyển đổi vũ khí pháp lý đối ngoại của Trung Quốc từ trạng thái dự trữ thể chế sang ứng dụng thực tiễn”.

Đối đầu trực diện trước thềm Hội nghị thượng đỉnh giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình

Động thái cứng rắn kể trên thể hiện hành động quyết liệt nhất của Bắc Kinh cho đến nay nhằm đáp trả “nghệ thuật trị quốc bằng tài chính” của Washington. Nó thiết lập một cuộc đối đầu ngay trước cuộc gặp rất được chờ đợi giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào cuối tháng này. Sự việc diễn ra trong bối cảnh hệ thống trừng phạt của Mỹ đang chịu áp lực cực lớn khi Washington liên tục thay đổi lập trường đối với các biện pháp hạn chế nhằm vào Nga, Venezuela và Iran.

Trung Quốc đang triển khai một “biện pháp phong tỏa” được giới thiệu vào năm 2021 nhằm bảo vệ các công ty trong nước khỏi các luật nước ngoài mà họ coi là bất hợp lý. Các nhà máy lọc dầu - bao gồm Công ty lọc hóa dầu Hằng Lực (Đại Liên) vừa bị trừng phạt vào tháng trước và một số đơn vị tư nhân khác - đang phải đối mặt với lệnh phong tỏa tài sản và cấm giao dịch.

Các bên cho vay làm việc với Hằng Lực và các đơn vị khác đang khẩn trương tìm hiểu quyết định và yêu cầu cơ quan quản lý ngân hàng làm rõ. Ông Kỷ Văn Hoa, Giáo sư luật và cố vấn cho Bộ Thương mại Trung Quốc viết trong một bài xã luận trên tờ Kinh tế Nhật báo: “Dựa trên các điều khoản cụ thể, lệnh cấm chủ yếu nhắm vào các lệnh trừng phạt cụ thể của Mỹ đối với một số công ty Trung Quốc nhất định. Mục tiêu trọng tâm của nó là vô hiệu hóa hiệu lực pháp lý của các lệnh trừng phạt đó trong lãnh thổ Trung Quốc, thay vì đồng thời sử dụng các biện pháp trả đũa mạnh mẽ hơn”.

Video Trung Quốc kích hoạt "Biện pháp phong tỏa" được giới thiệu vào năm 2021 nhằm chống lại các lệnh trừng phạt của Mỹ - Nguồn clip: WION

Giữ vững lập trường về luật pháp quốc tế

Bộ Thương mại Trung Quốc hôm 2/5 tuyên bố các biện pháp của Mỹ đã hạn chế một cách bất hợp pháp các hoạt động thương mại bình thường của doanh nghiệp Trung Quốc với các nước thứ ba và vi phạm các chuẩn mực quốc tế. Bộ này đã cấm việc công nhận, thực thi và tuân thủ các lệnh trừng phạt nhằm vào 5 công ty kể trên.

Bộ Thương mại Trung Quốc khẳng định nhất quán phản đối các lệnh trừng phạt đơn phương, thiếu sự ủy quyền từ Liên Hợp Quốc và thiếu cơ sở luật pháp quốc tế.

Theo các chuyên gia phân tích từ Eurasia Group, mặc dù biện pháp phong tỏa này khó có khả năng làm chệch hướng Hội nghị thượng đỉnh giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump nhưng phản ứng của Washington sẽ cho thấy liệu vấn đề có leo thang hay không.

Các nhà phân tích dẫn đầu bởi ông Dominic Chiu viết: “Các nhà máy lọc dầu chủ yếu làm việc với các ngân hàng Trung Quốc chưa bị trừng phạt trực tiếp. Nếu Mỹ mở rộng các lệnh trừng phạt thứ cấp đối với các tổ chức đó hoặc các thực thể lớn thuộc sở hữu Nhà nước, Bắc Kinh có thể sẽ đáp trả bằng các biện pháp đối phó mạnh mẽ hơn”.

Tầm quan trọng của các nhà máy lọc dầu tư nhân

Trung Quốc từ lâu đã là khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran, phần lớn lượng dầu này đến gián tiếp thông qua các nhà máy lọc dầu tư nhân, sau đó được chế biến thành xăng, dầu diesel và các sản phẩm dầu mỏ khác. Dữ liệu hải quan Trung Quốc không phản ánh hoạt động thương mại này, với lô hàng chính thức cuối cùng được ghi nhận từ vài năm trước.

Trước trường hợp của Công ty lọc hóa dầu Hằng Lực (Đại Liên), do lo ngại các tác động kinh tế và ngoại giao, các nỗ lực của Washington nhằm cắt đứt nguồn thu từ dầu mỏ của Tehran thường nhắm vào các công ty và cơ sở nhỏ hơn của Trung Quốc. Ngược lại, Hằng Lực đại diện cho những nhà máy lọc dầu tư nhân hiện đại nhất của Trung Quốc, với một tổ hợp lọc dầu và hóa chất khổng lồ ở tỉnh Liêu Ninh.

Mặc dù Trung Quốc vẫn còn rất nhiều đơn vị độc lập nhỏ - thường được gọi là các “ấm trà” - nhưng các thực thể lớn hơn hiện đã trở thành những tập đoàn khổng lồ. Tổng cộng, khu vực tư nhân chiếm tới 1/3 công suất lọc dầu tại một quốc gia mà an ninh năng lượng là ưu tiên hàng đầu.

Lệnh cấm này “cho phép các nhà máy lọc dầu tìm kiếm khoản bồi thường tại tòa án Trung Quốc từ các thực thể tuân thủ lệnh trừng phạt của Mỹ, bao gồm cả các tác nhân trong nước - như các ngân hàng, nhà đầu tư và khách hàng hạ nguồn đã ngừng giao dịch - cũng như các công ty nước ngoài có hiện diện tại Trung Quốc”, các nhà phân tích của Eurasia nhận định.

Họ kết luận: “Bằng cách kích hoạt các biện pháp phong tỏa lần đầu tiên kể từ khi thông qua quy định vào năm 2021, Trung Quốc đang chứng minh một ngưỡng chấp nhận thấp hơn trong việc triển khai bộ công cụ pháp lý và quản lý để đối phó với các lệnh trừng phạt của Mỹ”.