Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vừa ban hành kế hoạch xét tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân (NSND), Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT) lần thứ 11. Theo kế hoạch, quá trình xét tặng sẽ được triển khai từ tháng 1 đến tháng 12/2027, lần lượt qua Hội đồng cấp cơ sở, Hội đồng cấp Bộ, tỉnh, Hội đồng chuyên ngành cấp Nhà nước và Hội đồng cấp Nhà nước trước khi hoàn thiện hồ sơ.

Trong khi các nghệ sĩ đang chuẩn bị hồ sơ đề nghị xét tặng danh hiệu cho đợt mới, câu chuyện về NSND Y Moan vẫn là một trường hợp đặc biệt trong lịch sử phong tặng danh hiệu nghệ sĩ ở Việt Nam.

Trong tổng số 451 nghệ sĩ được phong tặng danh hiệu NSND qua 10 kỳ xét tặng, từ năm 1984 đến 2024, NSND Y Moan là trường hợp duy nhất được đặc cách trao tặng danh hiệu ngay trong liveshow cá nhân (diễn ra vào tháng 8/2010), khoảng 2 tháng trước khi ông qua đời vì ung thư dạ dày.

Y Moan tên đầy đủ là Y Moan Ênuôl, tên khai sinh Y Bliêo, sinh ngày 6/9/1957 tại buôn M’Đrắk, tỉnh Đắk Lắk. Ông là người dân tộc Ê Đê, sinh ra trong một gia đình nông dân có 7 anh chị em. Do hoàn cảnh kinh tế khó khăn, ông phải nghỉ học từ năm lớp 6 để phụ giúp cha mẹ làm nương rẫy.

Năm 1976, Y Moan được tuyển vào đội ca nhạc thuộc Đoàn Văn công giải phóng Đắk Lắk. Từ những chương trình biểu diễn phục vụ nhân dân, ông dần trở thành một trong những ca sĩ chính của đoàn. Năm 1979, ông ra Hà Nội theo học tại Nhạc viện Hà Nội. Đây cũng là thời điểm ông gặp nhạc sĩ Nguyễn Cường, người sau này có nhiều đóng góp trong quá trình phát triển sự nghiệp âm nhạc của nam ca sĩ.

Sau thời gian học tập trong nước, Y Moan tiếp tục được đào tạo, tu nghiệp tại Bulgaria, Đức, Nga, Hungary và Romania. Trong gần 35 năm hoạt động nghệ thuật, ông dành phần lớn thời gian thể hiện những ca khúc mang âm hưởng Tây Nguyên, viết về con người, núi rừng, buôn làng và đời sống văn hóa của đồng bào các dân tộc.

Năm 1981, nhạc sĩ Nguyễn Cường được mời đến Đắk Lắk sáng tác các ca khúc phục vụ hoạt động văn hóa, nghệ thuật địa phương. Sự kết hợp giữa 2 người sau đó gắn với nhiều tác phẩm được công chúng biết đến, trong đó có Ơi M’Đrắk, Ly cà phê Ban Mê, Anh muốn sống bên em trọn đời và Ngọn lửa cao nguyên.

Bên cạnh các sáng tác của Nguyễn Cường, Y Moan còn thể hiện nhiều ca khúc của những nhạc sĩ viết về Tây Nguyên như Trần Tiến, Y Phôn Ksơr, Mạnh Trí, Linh Nga, Đức Hùng, Quang Dũng, Vũ Lân và Sĩ Hùng. Những bài hát như Giấc mơ Chapi, Đôi chân trần, Đi tìm lời ru mặt trời, Chim phí bay qua bầu trời và Xốn xang cao nguyên Đắk Lắk cũng gắn với quá trình hoạt động nghệ thuật của ông.

Không chỉ hoạt động với vai trò ca sĩ, Y Moan còn tham gia sáng tác một số tác phẩm như Bài ca quê hương, Đi chơi với gió. Ông từng tham gia nhiều hội diễn ca múa nhạc chuyên nghiệp toàn quốc và giành được 12 Huy chương Vàng, Bạc. Năm 1997, ông được trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú. Năm 2000, ông nhận Huy chương Vì sự nghiệp văn hóa Việt Nam do Bộ Văn hóa - Thông tin trao tặng.

Tháng 4/2010, Y Moan phát hiện mắc bệnh ung thư dạ dày. Dù sức khỏe suy giảm, ông vẫn dành thời gian thực hiện album Trở về buôn làng xưa, tập hợp những ca khúc gắn bó với sự nghiệp ca hát và tình cảm dành cho quê hương Tây Nguyên.

Thời điểm này, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vừa ban hành Thông tư số 06/2010/TT-BVHTTDL quy định chi tiết về tiêu chuẩn, quy trình, thủ tục và hồ sơ xét tặng danh hiệu NSND, NSƯT. Theo quy định, việc xét tặng được tổ chức định kỳ 2 năm 1 lần vào dịp 2/9. Thông tư có hiệu lực từ ngày 30/8/2010, do đó đợt xét tặng lần thứ 7 theo quy trình thông thường dự kiến được tổ chức vào năm 2011.

Tuy nhiên, trước tình trạng sức khỏe của Y Moan, Chủ tịch nước đã quyết định đặc cách phong tặng danh hiệu NSND cho ông. Hồ sơ đề nghị xét tặng của nam nghệ sĩ được Hội đồng xét tặng danh hiệu NSND, NSƯT lần thứ 7 ở các cấp cơ sở đồng thuận với số phiếu tuyệt đối.

Ngày 6/8/2010, liveshow mang tên Lửa cao nguyên của Y Moan được tổ chức tại Nhà hát Âu Cơ, Hà Nội với sự hỗ trợ của nhạc sĩ Nguyễn Cường, các đồng nghiệp và 2 con trai Y Vol, Y Garia. Đây là đêm nhạc riêng đầu tiên và duy nhất trong sự nghiệp của ông. Tại chương trình, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, theo ủy quyền của Chủ tịch nước, đã trao danh hiệu NSND cho nam nghệ sĩ ngay trên sân khấu. Cũng trong sự kiện này, Hội Nhạc sĩ Việt Nam trao tặng ông Huy chương Vì sự nghiệp âm nhạc.

Dù đang mắc bệnh ung thư dạ dày giai đoạn cuối, Y Moan vẫn trực tiếp biểu diễn trong đêm nhạc. Chương trình giới thiệu nhiều ca khúc gắn với tên tuổi ông, đồng thời có sự tham gia của 2 người con trai. Sau liveshow tại Hà Nội, nam nghệ sĩ từng mong muốn tổ chức thêm một đêm nhạc tại Buôn Ma Thuột để gặp gỡ khán giả quê nhà nhưng dự định này không thể thực hiện.

Ngày 1/10/2010, Y Moan qua đời tại nhà riêng ở Buôn Dhă Prông, Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk. Ông hưởng thọ 53 tuổi.

Sau khi Y Moan qua đời, 2 con trai Y Vol và Y Garia tiếp tục tham gia các hoạt động âm nhạc, trong đó có những chương trình tưởng nhớ và giới thiệu lại các tác phẩm của cha.

Tháng 11/2015, nhân dịp kỷ niệm 5 năm ngày mất của ông, 2 người phối hợp thực hiện chương trình Sol Vàng - Y Moan: Huyền thoại cao nguyên. Đêm nhạc gồm 3 phần Nồng nàn cao nguyên, Giai điệu núi rừng và Chim bay về cội, giới thiệu hành trình nghệ thuật của Y Moan qua các ca khúc, hình ảnh và tư liệu biểu diễn. Chương trình có sự tham gia của nhạc sĩ Nguyễn Cường cùng nhiều nghệ sĩ gắn bó với âm nhạc Tây Nguyên.

Gần 35 năm hoạt động nghệ thuật, Y Moan gắn bó với những ca khúc về Tây Nguyên, từ cảnh sắc núi rừng, đời sống buôn làng đến tình yêu quê hương và con người. Những bản thu âm, chương trình biểu diễn cùng các hoạt động tưởng nhớ được tổ chức sau khi ông qua đời tiếp tục lưu giữ những dấu mốc trong sự nghiệp của nam nghệ sĩ.