Mới đây, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 2918/QĐ-BVHTTDL và Quyết định số 2919/QĐ-BVHTTDL, xếp hạng di tích quốc gia đối với hai di tích trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, gồm Di tích lịch sử Vũng Đục và Di tích khảo cổ Thiên Long Uyển, bãi cọc Yên Đức.

Trong đó, Di tích lịch sử Vũng Đục (phường Cẩm Phả) là địa danh gắn liền với sự hy sinh của nhiều chiến sĩ cách mạng và người dân yêu nước trong giai đoạn 1946-1949. Trước khi được công nhận là di tích quốc gia, Khu di tích và danh thắng Vũng Đục đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh vào năm 1999.

Nằm bên bờ vịnh Bái Tử Long thơ mộng, Vũng Đục (Quảng Ninh) là địa danh nổi tiếng của thành phố biển. Mang vẻ đẹp bình yên của thiên nhiên với rừng, biển nhưng ẩn sau đó là những ký ức đau thương của quân và dân ta. Nơi đây từng là chứng tích cho cuộc đàn áp đẫm máu của thực dân Pháp đối với phong trào cách mạng Vùng mỏ, khiến 30 chiến sĩ và người dân yêu nước mãi mãi không thể trở về, trong đó có 8 nữ chiến sĩ bị nhấn chìm giữa biển khơi.

Vũng Đục nằm trong khu vực núi Bàn Cờ, thuộc phường Cẩm Phả. Trước kia, nơi này có nhiều vụng nước sâu, xoáy, cách bờ khoảng 1km. Giai đoạn 1989-1999, một phần diện tích mặt nước được san lấp, tạo thành phần đất nối với đất liền như hiện nay.

Nơi vùng biển tưởng chừng thanh bình ấy đã từng chứng kiến những cuộc đấu tranh sinh tử của công nhân và nhân dân địa phương. Trong thời kỳ Pháp thuộc, Cẩm Phả là địa bàn khai thác than trọng điểm của thực dân Pháp. Để bảo vệ lợi ích kinh tế và duy trì quyền kiểm soát, chính quyền thực dân thiết lập mạng lưới mật thám, chỉ điểm dày đặc, ráo riết truy lùng những người tham gia hoạt động cách mạng.

Sau Chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông năm 1947, phong trào cách mạng tại khu mỏ ngày càng mạnh mẽ. Dưới sự lãnh đạo của tổ chức Đảng, công nhân cùng người dân địa phương đẩy mạnh các hoạt động đấu tranh đòi quyền sống, phản đối sự áp bức, bóc lột và bảo vệ lực lượng cách mạng. Trước sự lớn mạnh của phong trào, thực dân Pháp tăng cường các chiến dịch truy bắt, khủng bố.

Theo nhiều sử liệu, trong thời gian từ ngày 18/10/1948 đến tháng 1/1949, có 61 người bị thực dân Pháp bắt giữ. Thành phần gồm 9 đảng viên, 5 cán bộ lãnh đạo Ủy ban Kháng chiến hành chính, 3 giao thông viên, 1 công an, 2 đội viên danh dự, 10 cán bộ và đoàn viên công đoàn, 7 đội viên cứu quốc cùng nhiều người dân. Trong 52 người bị sát hại có 30 người bị đưa ra vùng biển Vũng Đục và dìm chết. Trong số những nạn nhân có 8 nữ chiến sĩ cách mạng hy sinh vào đêm 18/9/1948. Câu chuyện về sự ra đi của các chị được lưu lại trong báo cáo số 12-BC/CĐ ngày 28/5/1959 của Liên hiệp Công đoàn khu Hồng Quảng gửi Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Theo tài liệu này, chiều 18/9/1948, thực dân Pháp tiến hành thẩm vấn những người bị giam nhằm khai thác thông tin về các tổ chức và cơ sở cách mạng. Không thu được kết quả, chúng thông báo sẽ trả tự do cho những người bị bắt vào sáng ngày hôm sau. Tuy nhiên, lời hứa ấy chỉ nhằm đánh lừa dân ta.

Ngay trong đêm, thực dân Pháp đưa các đồng chí nhét vào bao tải, trói chặt, buộc thêm đá rồi đưa ra biển. Đến khoảng nửa đêm, những bao tải chứa người bị thả xuống vùng nước sâu Vũng Đục. Sự việc đã trở thành một trong những ký ức bi thương nhất của phong trào cách mạng tại Cẩm Phả.

Năm 1959, tên tuổi 8 nữ liệt sĩ được lịch sử được xác định gồm Nguyễn Thị Tý, Phạm Thị Tỵ, Đoàn Thị Mão, Nguyễn Thị Bích, Trần Thị Thu, Phạm Thị Ngọ, Phạm Thị Xuyến và Trần Thị Nga. Trước khi hy sinh, các chị đều tích cực tham gia hoạt động bí mật, góp sức xây dựng phong trào cách mạng trong công nhân và nhân dân khu mỏ. Đặc biệt, Nguyễn Thị Tý từng đảm nhiệm chức vụ Bí thư Thị hội Phụ nữ cứu quốc thị xã Cẩm Phả.

Cuộc đời của 8 người phụ nữ khép lại giữa biển sâu nhưng lòng quả cảm và sự kiên trung của họ đã trở thành một phần ký ức thiêng liêng trong lịch sử Vùng mỏ.

Sự hy sinh ấy cũng được Chủ tịch Hồ Chí Minh quan tâm, ghi nhận. Sau khi nhận được báo cáo về các nữ công đoàn viên liệt sĩ, Người đã gửi tặng Huy hiệu của mình đến gia đình 5 nữ liệt sĩ. Đây không chỉ là sự tri ân mà còn là nguồn động viên, ghi nhận những đóng góp và tinh thần bất khuất của các chị đối với sự nghiệp cách mạng.

Để tưởng nhớ những người đã ngã xuống, nhiều công trình tưởng niệm được xây dựng tại Vũng Đục qua các thời kỳ. Quần thể di tích hiện có đền Vũng Đục, đền thờ liệt sĩ, đài tưởng niệm cùng hệ thống hang động, tạo thành không gian sinh hoạt tâm linh và giáo dục truyền thống lịch sử.

Năm 1993, đài tưởng được được xây dựng, đến năm 2019 thì trùng tu, tôn tạo. Công trình cao 10,1m, sử dụng vật liệu đá xanh, phần thân được tạo hình ngọn lửa cách mạng. Các bức phù điêu xung quanh khắc họa tinh thần đấu tranh của công nhân mỏ, tái hiện khí thế kiên cường của những người từng sống và chiến đấu trên mảnh đất này.

Một công trình quan trọng khác là đền thờ liệt sĩ Vũng Đục, khánh thành năm 2011 trên diện tích 1,15ha. Đền chính được thiết kế theo kiến trúc chữ Đinh, quay về hướng Đông, hướng ra biển. Trong khu nhà hữu vu ba gian, di ảnh các nữ liệt sĩ, tư liệu lịch sử và nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật về sự hy sinh của các chiến sĩ cách mạng được lưu giữ, trưng bày.

Không chỉ được tái hiện qua các công trình kiến trúc, câu chuyện Vũng Đục còn hiện diện trong những kỷ vật được bảo quản tại Bảo tàng Quảng Ninh. Đáng chú ý là chiếc áo bà ba của liệt sĩ Nguyễn Thị Tý, một hòn đá và hai đoạn dây điện được cho là từng được sử dụng để buộc vào các bao tải, nhấn chìm những người bị bắt xuống biển. Mỗi hiện vật đều mang theo một câu chuyện riêng, giúp người xem hình dung rõ hơn về sự tàn khốc của chiến tranh cũng như những mất mát mà người dân Vùng mỏ phải trải qua.

Từ một địa điểm gắn với tội ác chiến tranh, Vũng Đục ngày nay đã trở thành nơi tưởng niệm, tri ân các anh hùng liệt sĩ và giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ. Hằng năm, khu di tích đón hàng chục nghìn lượt khách đến tham quan, dâng hương và tìm hiểu lịch sử địa phương.

Việc được xếp hạng di tích quốc gia là dấu mốc quan trọng trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị của Vũng Đục. Đây không chỉ là sự tri ân mà còn góp phần nâng cao trách nhiệm gìn giữ những chứng tích cách mạng, để câu chuyện về các thế hệ đi trước tiếp tục được truyền lại.