Từng được kỳ vọng tạo nên mạng lưới đường sắt cao tốc kết nối London với các trung tâm kinh tế lớn ở miền Bắc nước Anh, HS2 nay trở thành một trong những dự án hạ tầng gây tranh cãi nhất nước này khi chi phí dự kiến tăng vọt lên tới 136 tỷ bảng Anh, còn thời điểm khai thác bị lùi hơn một thập kỷ.

Chính phủ Anh vừa công bố khung dự toán mới cho dự án đường sắt cao tốc High Speed 2 (HS2), với tổng chi phí ước tính từ 102-136 tỷ bảng Anh. Ở kịch bản cao nhất, khoản đầu tư này tương đương khoảng 3,6 triệu tỷ đồng.

Mức dự toán được đưa ra sau quá trình rà soát kéo dài 15 tháng do HS2 Ltd phối hợp với Bộ Giao thông Anh thực hiện. Theo báo cáo công bố tháng 5/2026, chi phí dự án đã tăng vọt so với khung ngân sách 35-45 tỷ bảng Anh (theo mặt bằng giá năm 2019) được xác lập dưới thời chính phủ tiền nhiệm.

Được phê duyệt từ năm 2012, HS2 ban đầu mang tham vọng xây dựng tuyến đường sắt cao tốc hình chữ Y, kết nối London với Birmingham, Manchester và Leeds. Công trình được kỳ vọng rút ngắn đáng kể thời gian di chuyển giữa thủ đô với các trung tâm kinh tế lớn, đồng thời giải tỏa áp lực cho mạng lưới đường sắt hiện hữu.

Trong quá trình chuẩn bị, Tập đoàn Xây dựng Đường sắt Trung Quốc (CRCC) từng đề xuất tham gia thi công HS2, với cam kết đưa chi phí xuống thấp hơn một nửa nhờ kinh nghiệm triển khai mạng lưới đường sắt cao tốc quy mô lớn. Theo tờ Building (Anh), mức giá mà tập đoàn này đưa ra chỉ khoảng 17-21 triệu USD/km, thấp hơn đáng kể so với mức 25-39 triệu USD/km tại châu Âu.

Dù vậy, đề xuất của CRCC không được phía Anh chấp thuận. Một trong những nguyên nhân được đặt ra là đường sắt cao tốc được xem như hạ tầng chiến lược, trong khi Chính phủ Anh muốn duy trì quyền kiểm soát chuỗi cung ứng trong nước và bảo vệ lợi ích của các doanh nghiệp nội địa.

Thế nhưng, tham vọng ban đầu của HS2 ngày càng thu hẹp dưới sức ép từ chi phí và tiến độ. Năm 2023, Chính phủ Anh quyết định hủy giai đoạn 2, bao gồm các nhánh tuyến từ West Midlands tới Manchester và Leeds, nhằm kiềm chế ngân sách. Phạm vi còn lại chủ yếu là tuyến London - Birmingham và đoạn kết nối với mạng lưới đường sắt hiện hữu tại Handsacre Junction.

Đáng chú ý, ngay cả phần dự án đã bị thu hẹp cũng không thể về đích theo kế hoạch ban đầu. Theo lịch trình mới, những chuyến tàu đầu tiên dự kiến chỉ có thể vận hành giữa ga Old Oak Common ở phía Tây London và Birmingham Curzon Street trong khoảng tháng 5/2036 đến tháng 10/2039.

Trong khi đó, toàn bộ tuyến đường, bao gồm đoạn kết nối tới ga Euston tại London và Handsacre Junction ở phía Bắc, có thể phải chờ đến giai đoạn 2040-2043 mới hoàn thành. So với mục tiêu khai thác ban đầu vào năm 2026, HS2 đang chậm ít nhất khoảng 10 năm, thậm chí lâu hơn nếu tiến độ tiếp tục bị điều chỉnh.

Lý giải cho mức tăng chi phí khổng lồ, Bộ trưởng Giao thông Anh Heidi Alexander cho biết khoảng 2/3 phần chi phí phát sinh bắt nguồn từ những hạng mục cần thiết nhưng bị bỏ sót trong kế hoạch ban đầu, việc đánh giá thấp độ phức tạp của công trình và hiệu quả triển khai không đạt yêu cầu. Phần còn lại chủ yếu đến từ lạm phát.

Những bất cập trong quản lý dự án cũng được Cơ quan Kiểm toán quốc gia Anh (NAO) chỉ ra. Theo cơ quan này, cơ chế hợp đồng xây dựng chính tạo động lực để nhà thầu ưu tiên tiến độ hơn việc kiểm soát chi phí. Trong khi đó, nhiều hạng mục đã được triển khai khi thiết kế chưa hoàn thiện, dẫn đến hàng loạt điều chỉnh, bổ sung công việc và kéo dài thủ tục phê duyệt.

Trước áp lực ngân sách, Chính phủ Anh buộc phải tính đến việc điều chỉnh các tiêu chuẩn kỹ thuật. Một trong những phương án đáng chú ý là giảm tốc độ thiết kế tối đa của tàu từ 360 km/h xuống 320 km/h, qua đó dự kiến tiết kiệm khoảng 2,5 tỷ bảng Anh.

Chính phủ Anh cũng cho rằng dừng toàn bộ dự án ở thời điểm hiện tại chưa chắc là phương án tiết kiệm, bởi chi phí hủy bỏ có thể lên tới mức gần tương đương với khoản tiền cần thiết để tiếp tục hoàn thành công trình.

Theo NAO, tính đến tháng 3/2026, Bộ Giao thông Anh và HS2 Ltd đã giải ngân khoảng 46,8 tỷ bảng Anh cho dự án, trong đó bao gồm cả những hạng mục thuộc giai đoạn 2 đã bị hủy bỏ.

Cơ quan kiểm toán cảnh báo HS2 cần được tái thiết lập trên cơ sở thận trọng hơn, với ngân sách, tiến độ và cơ chế quản trị minh bạch, rõ ràng trước khi bước vào những giai đoạn triển khai tiếp theo. Từ một dự án được kỳ vọng thay đổi diện mạo giao thông nước Anh, HS2 giờ đây đang phải đối mặt với bài toán khó: làm thế nào để hoàn thành một tuyến đường sắt đã bị cắt giảm quy mô mà không tiếp tục đẩy chi phí lên những mức khó kiểm soát.