Vinaxuki từng có thời điểm thu về 160 tỷ đồng lợi nhuận mỗi năm, vận hành hệ thống 3 nhà máy tại các tỉnh, thành phố và xuất xưởng hàng chục xe tải mỗi ngày. Tuy nhiên, cú sốc tài chính năm 2012 đã đẩy doanh nghiệp vào vòng xoáy khó khăn, để lại những nhà xưởng hoang vắng sau nhiều năm ngừng hoạt động.

Từ doanh nghiệp lãi trăm tỷ đến nhà máy phủ bụi

Tại Việt Nam từng là một trong những doanh nghiệp nội địa theo đuổi tham vọng sản xuất ô tô mang thương hiệu Việt đó là Công ty Cổ phần Ô tô Xuân Kiên (Vinaxuki). Thế nhưng, hiện chỉ còn lại những nhà xưởng im lìm, máy móc phủ bụi và linh kiện hoen gỉ.

Tại nhà máy ở xã Mê Linh, Hà Nội, những dây chuyền từng hoạt động liên tục nay nằm bất động. Các hệ thống lắp ráp ô tô con, xe tải, phun sơn tự động cùng nhiều thiết bị phụ trợ đã xuống cấp sau nhiều năm không được vận hành. Khuôn viên rộng hàng chục nghìn mét vuông cũng trở nên vắng lặng, cỏ mọc um tùm.

Đáng chú ý, có nơi từng có hàng nghìn lao động làm việc hiện chỉ còn 3 người được thuê để trông coi tài sản. Sự tương phản giữa hiện trạng nhà máy và thời kỳ phát triển trước đây cho thấy quy mô biến động lớn của doanh nghiệp này.

Vinaxuki được thành lập bởi ông Bùi Ngọc Huyên. Ông cũng là người từng giữ vị trí Tổng Giám đốc doanh nghiệp. 

Được biết, trước khi bước vào lĩnh vực sản xuất ô tô, ông có nhiều năm công tác trong ngành giao thông vận tải, từng là tài xế lái xe Trường Sơn, sau đó học tập và trở thành kỹ sư.

Ở tuổi 50, khi đang có công việc ổn định, ông quyết định nghỉ hưu sớm để theo đuổi kế hoạch sản xuất ô tô trong nước. Đây là tham vọng được ông ấp ủ từ thời thơ ấu, với mong muốn Việt Nam có thể tự sản xuất những chiếc xe mang thương hiệu riêng.

Giai đoạn 2004-2009 được xem là thời kỳ kinh doanh thuận lợi của Vinaxuki. Thay vì đầu tư ngay vào những dòng xe có yêu cầu công nghệ phức tạp, doanh nghiệp tập trung vào sản xuất, lắp ráp xe tải và một số chủng loại thùng xe.

Theo ông Bùi Ngọc Huyên, mô hình kinh doanh này mang lại hiệu quả đáng kể. Có năm, lợi nhuận của Vinaxuki đạt khoảng 90 tỷ đồng, năm cao nhất lên tới 160 tỷ đồng.

Ở thời kỳ phát triển, doanh nghiệp xây dựng hệ thống nhà máy tại Hà Nội, Thanh Hóa và Thái Nguyên. Nhiều thời điểm, các dây chuyền hoạt động hết công suất, xuất xưởng khoảng 60 xe tải mỗi ngày. Tỷ lệ nội địa hóa được ông Huyên cho biết đạt khoảng 30%.

Không chỉ dừng ở hoạt động lắp ráp, Vinaxuki còn hợp tác với các đối tác Nhật Bản, Hàn Quốc để tiếp nhận công nghệ thiết kế thân vỏ xe, đồng thời xây dựng trung tâm thiết kế sản phẩm ô tô.

Doanh nghiệp cũng chủ động tiết kiệm chi phí đầu tư bằng cách tự san đồi, xây dựng nhà xưởng và chế tạo một số thiết bị phụ trợ thay vì nhập khẩu toàn bộ từ nước ngoài.

Với hệ thống nhà máy, dây chuyền sản xuất và kết quả kinh doanh từng đạt được, Vinaxuki có thời điểm trở thành một cái tên đáng chú ý trong nhóm doanh nghiệp tư nhân tham gia lĩnh vực ô tô tại Việt Nam.

Cú sốc tài chính năm 2012 và bước trượt dài

Đang trên đà phát triển, Vinaxuki của ông Huyên bất ngờ gặp cú sốc tài chính vào năm 2012. Theo chia sẻ của ông Bùi Ngọc Huyên, khi doanh nghiệp rơi vào khó khăn, các ngân hàng lần lượt thu hẹp và cắt nguồn vốn vay, khiến hoạt động sản xuất kinh doanh ngày càng bế tắc.

Áp lực tài chính kéo dài khiến doanh nghiệp không thể duy trì hoạt động như trước. Hệ thống nhà máy lần lượt ngừng sản xuất, các dây chuyền từng vận hành liên tục rơi vào cảnh bỏ không.

Để có tiền trả lãi ngân hàng và tìm kiếm cơ hội tái cơ cấu khoản vay, ông Huyên cho biết đã phải bán cả nhà cửa, tài sản cá nhân. Tuy nhiên, những nỗ lực này không thể giúp doanh nghiệp trở lại quỹ đạo phát triển.

Đến nay, người sáng lập Vinaxuki vẫn phải nhiều lần làm việc với ngân hàng và tòa án để giải quyết những vấn đề liên quan đến khoản nợ hàng nghìn tỷ đồng.

Những nhà xưởng từng là nơi tạo việc làm cho hàng nghìn lao động nay chủ yếu được bảo vệ, duy trì hiện trạng. Nhiều máy móc, linh kiện và phương tiện nằm ngổn ngang, xuống cấp theo thời gian.

Chia sẻ với báo chí, một công nhân từng gắn bó với Vinaxuki từ năm 2003 cho biết hoạt động sản xuất trước đây rất nhộn nhịp, xe cộ ra vào liên tục. Tuy nhiên, những năm sau đó, công việc thưa dần rồi ngừng hẳn. Hiện người lao động này chủ yếu túc trực tại nhà máy để trông coi khu vực cổng và tài sản.

Giấc mơ ô tô Việt vẫn còn dang dở

Nhìn lại hành trình đã qua, ông Bùi Ngọc Huyên cho rằng, việc sản xuất công nghiệp có ý nghĩa lớn đối với nền kinh tế, không chỉ ở khả năng tạo ra lợi nhuận mà còn tạo việc làm và gia tăng giá trị trong nước.

Theo ông, nếu lựa chọn đầu tư bất động sản thay vì dồn nguồn lực cho sản xuất ô tô, cuộc sống cá nhân có thể đã khác. Tuy nhiên, ông không hối tiếc với quyết định của mình, bởi mục tiêu ban đầu là góp phần xây dựng ngành công nghiệp ô tô Việt Nam.

Dù doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhiều năm, ông Huyên vẫn mong muốn tháo gỡ những vướng mắc hiện tại để có cơ hội nhìn thấy nhà máy hồi sinh, các dây chuyền tiếp tục vận hành.

Từ một doanh nghiệp từng đạt lợi nhuận hàng trăm tỷ đồng mỗi năm, sở hữu nhiều nhà máy và có tham vọng xây dựng thương hiệu ô tô riêng, Vinaxuki hiện vẫn loay hoay với những hệ lụy tài chính kéo dài. Giấc mơ sản xuất ô tô Việt của người sáng lập vì thế vẫn chưa thể đi đến đích.