Chiến sự Iran làm rung chuyển thị trường, Trung Quốc "ngư ông đắc lợi"

Cuộc chiến giữa Mỹ và Israel với Iran được dự báo có thể giúp các nhà xuất khẩu Trung Quốc mở rộng thị phần toàn cầu, khi nhiều đối thủ tại châu Âu và Đông Nam Á chịu tác động nặng nề hơn từ giá năng lượng tăng cao và gián đoạn chuỗi cung ứng.

Nhờ nguồn dự trữ dầu lớn và nguồn cung năng lượng trong nước, giới kinh tế cho rằng các nhà máy Trung Quốc có khả năng duy trì sản xuất ổn định. Trong khi đó, những biến động trên thị trường dầu khí có thể thúc đẩy quá trình chuyển dịch dài hạn sang năng lượng xanh - lĩnh vực mà Trung Quốc có lợi thế.

Fred Neumann, kinh tế trưởng khu vực châu Á tại HSBC, nhận định: “Cú sốc năng lượng có thể giúp Trung Quốc gia tăng thị phần xuất khẩu trên toàn cầu”.

Bất kỳ sự gia tăng nào của xuất khẩu Trung Quốc đều có nguy cơ gây áp lực lên các nhà sản xuất tại châu Âu và Đông Nam Á, vốn đã gặp khó khăn trong việc cạnh tranh với hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng triển vọng này còn phụ thuộc vào mức độ ảnh hưởng của xung đột đối với tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Nhu cầu tiêu dùng cuối cùng vẫn là yếu tố then chốt và đến nay rất khó dự đoán.

Quay trở lại với Trung Quốc

Trong những năm gần đây, Trung Quốc ngày càng phụ thuộc vào xuất khẩu để bù đắp sự suy yếu của nhu cầu trong nước, đặc biệt do lĩnh vực bất động sản giảm tốc mạnh. Sau khi đạt thặng dư thương mại kỷ lục 1.200 tỷ USD năm ngoái, xuất khẩu của nước này tăng gần 22% trong 2 tháng đầu năm 2026 so với cùng kỳ.

Bắc Kinh cũng thúc đẩy đầu tư vào các lĩnh vực công nghệ cao và năng lượng mới như xe điện và pin mặt trời. Capital Economics ước tính tăng trưởng xuất khẩu của Trung Quốc năm 2026 có thể đạt 6%, cao hơn so với dự báo 5% trước khi xung đột Trung Đông nổ ra.

Julian Evans-Pritchard, chuyên gia kinh tế Trung Quốc tại tổ chức này, đánh giá rằng Trung Quốc “ở vị thế khá thuận lợi để giành thêm thị phần xuất khẩu”, khi chi phí năng lượng nhiều khả năng không tăng mạnh như ở các quốc gia khác.

Dữ liệu chính thức công bố hôm 31/3 cho thấy chỉ số nhà quản trị mua hàng (PMI) của Trung Quốc đạt 50,4 điểm trong tháng 3 - cho thấy hoạt động sản xuất đã mở rộng trở lại sau 2 tháng suy giảm.

Các nhà kinh tế tại Citi nhận định rằng sau 1 tháng xung đột, ngành công nghiệp Trung Quốc vẫn đang chống chịu tương đối tốt. Chỉ khoảng 6% nhu cầu năng lượng của nước này phụ thuộc vào nhập khẩu từ vùng Vịnh, giúp các nhà sản xuất phần nào tránh được áp lực chi phí mà đối thủ đang phải đối mặt.

Theo chuyên gia Xiangrong Yu của Citi, nếu không xảy ra một cuộc khủng hoảng dầu mỏ kéo dài, khả năng chống chịu của phía cung có thể giúp Trung Quốc mở rộng thị phần xuất khẩu, tương tự như giai đoạn đại dịch Covid-19 năm 2020.

Ông nói thêm: “Chiến lược năng lượng dài hạn của Trung Quốc - tập trung vào đầu tư vào năng lượng tái tạo, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và xây dựng dự trữ chiến lược - giúp nước này có khả năng chống chịu tốt hơn so với các nước công nghiệp khác”.

Một số doanh nghiệp tại các trung tâm công nghiệp ven biển phía Đông Trung Quốc cho biết đơn hàng từ nước ngoài đang gia tăng, khi khách hàng lo ngại về tính ổn định của chuỗi cung ứng tại Đông Nam Á – khu vực phụ thuộc nhiều vào nguồn dầu Trung Đông.

Quản lý một công ty sản xuất mẫu sản phẩm tại Hàng Châu chia sẻ rằng từ cuối tháng 3, nhiều khách hàng Mỹ và châu Âu bắt đầu xem xét đảo ngược chiến lược “Trung Quốc + 1” - vốn nhằm chuyển bớt sản xuất sang Đông Nam Á để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc.

Tại Ninh Ba, một Giám đốc doanh nghiệp sản xuất linh kiện điện tử họ Hoàng tiết lộ số lượng yêu cầu từ khách hàng Mỹ đã tăng mạnh.

“Nhu cầu tăng rõ rệt – giờ là lúc chúng tôi bước vào đàm phán giá chi tiết”, ông nói, đồng thời cho biết đang làm việc với các nhà cung cấp để đảm bảo tiến độ giao hàng nếu giành được hợp đồng mới.

Cơ hội đi cùng thách thức

Trong trung hạn, cuộc khủng hoảng có thể thúc đẩy các quốc gia tăng tốc chuyển sang năng lượng tái tạo và xe điện – xu hướng có lợi cho Trung Quốc, nhà cung cấp công nghệ xanh hàng đầu.

Tuy nhiên, biên lợi nhuận của các nhà sản xuất Trung Quốc – vốn đã chịu áp lực giảm phát trong hơn 3 năm – cũng không tránh khỏi tác động từ chi phí năng lượng tăng. Các nhà kinh tế cho rằng lạm phát do nhập khẩu có thể gia tăng, phần nào bù đắp giảm phát nhưng không xuất phát từ nhu cầu tiêu dùng mạnh hơn.

Huang Yiping, thành viên Ủy ban Chính sách Tiền tệ của Ngân hàng Trung ương Trung Quốc, nhận định lạm phát nhập khẩu sẽ tạo sức ép lên nền kinh tế, dù hiện vẫn còn dư địa để hấp thụ các cú sốc bên ngoài.

Trong các giai đoạn giá dầu tăng trước đây, lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu của các doanh nghiệp niêm yết tại Trung Quốc thường suy giảm, theo chuyên gia Larry Hu tại Macquarie. Các ngành thượng nguồn như năng lượng có thể hưởng lợi, trong khi những ngành hạ nguồn như tiêu dùng sẽ gặp khó do không thể chuyển toàn bộ chi phí tăng thêm sang khách hàng.

Một doanh nghiệp sản xuất nhựa tại Ôn Châu cho biết chi phí nguyên liệu đã tăng mạnh, trong đó một số chất chống cháy tăng gấp 2 - 3 lần. Đại diện công ty nói: “Tháng 3 này chúng tôi có thể ghi nhận khoản lỗ kỷ lục. Để tồn tại, chúng tôi buộc phải chia sẻ chi phí với khách hàng”.

Nhu cầu tiêu dùng trong nước cũng có nguy cơ chịu ảnh hưởng. Dù Chính phủ kiểm soát giá nhiên liệu để hạn chế tác động, Trung Quốc gần đây đã ghi nhận đợt tăng giá xăng dầu bán lẻ mạnh nhất từ trước tới nay.

Hình ảnh người dân xếp hàng tại các trạm xăng đã lan truyền nhanh chóng trên mạng xã hội trước khi giá tăng. Một người dùng tại Quảng Đông viết: “Chưa bao giờ thấy trạm xăng cạn nhiên liệu như vậy. Xe xếp hàng dài ra tận đường dù xăng chưa kịp về”.

Nếu nhu cầu nội địa tiếp tục suy yếu, các nhà sản xuất Trung Quốc có thể sẽ càng phụ thuộc nhiều hơn vào thị trường xuất khẩu.

Các chuyên gia tại Goldman Sachs cảnh báo rằng dù xuất khẩu Trung Quốc vẫn có thể tăng và giành thêm thị phần, cú sốc năng lượng sẽ làm giảm khả năng hấp thụ hàng hóa của các thị trường nước ngoài, khiến tốc độ tăng trưởng chậm lại so với kỳ vọng ban đầu.