Trong những ngày gần đây, một công ty vận hành tàu chở dầu mắc kẹt tại Vịnh Ba Tư đã nhận được đề nghị bất thường: con tàu có thể rời khu vực một cách an toàn nếu chấp nhận đi qua Hormuz dưới sự hộ tống của Hải quân Iran. Tuy nhiên, điều kiện đi kèm là phải thay đổi đăng ký và treo cờ Pakistan. Đề xuất này được cho là xuất phát từ phía Islamabad, trong bối cảnh quốc gia này có rất ít tàu mang cờ hoạt động tại khu vực.

Theo các nguồn tin trong ngành, Pakistan đã chủ động liên hệ với nhiều tập đoàn giao dịch hàng hóa lớn trên thế giới để tìm kiếm tàu có thể “tạm thời đổi cờ” nhằm đi qua eo biển chiến lược. Thậm chí, nước này nhắm tới các siêu tàu chở dầu (VLCC) có sức chứa khoảng 2 triệu thùng, với kỳ vọng việc tổ chức thành công các chuyến đi sẽ giúp chứng minh hiệu quả của các nỗ lực ngoại giao nhằm hạ nhiệt xung đột. Ít nhất hai công ty giao dịch dầu lớn đã nhận được lời đề nghị, dù phía Bộ Hàng hải Pakistan chưa đưa ra bình luận chính thức.

Diễn biến này phản ánh mức độ kiểm soát ngày càng rõ rệt của Lực lượng vũ trang Iran (IRGC) đối với hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển khoảng 1/5 sản lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu. Các nguồn tin cho biết lực lượng này đang thiết lập một cơ chế “thu phí không chính thức”, trong đó tàu thuyền muốn đi qua phải cung cấp đầy đủ thông tin về quyền sở hữu, quốc tịch, hàng hóa, thủy thủ đoàn và dữ liệu hành trình. Hồ sơ sau đó được chuyển tới đơn vị IRGC tại tỉnh Hormozgan để kiểm tra, đặc biệt nhằm loại trừ các liên hệ với Mỹ, Israel hoặc những quốc gia bị xem là thù địch.

Nếu vượt qua bước kiểm tra, các cuộc đàm phán về phí sẽ bắt đầu. Theo đó, mức khởi điểm thường khoảng 1 USD cho mỗi thùng dầu, thanh toán bằng nhân dân tệ hoặc các loại tiền điện tử ổn định. Với một tàu VLCC chở khoảng 2 triệu thùng, khoản phí có thể lên tới hàng triệu USD cho mỗi chuyến đi. Sau khi thanh toán, tàu sẽ được cấp mã thông hành, nhận hướng dẫn lộ trình và trong một số trường hợp phải treo cờ của quốc gia đã đứng ra đàm phán. Khi tiến vào Hormuz, tàu phát tín hiệu qua radio và sẽ được tàu tuần tra Iran hộ tống qua khu vực ven bờ, nơi trong giới vận tải được ví như một “trạm thu phí trên biển”.

Tuy nhiên, tính hợp pháp của cơ chế này đang gây tranh cãi lớn. Iran cho rằng họ có quyền kiểm soát với tư cách quốc gia ven biển, đồng thời đã thông báo với Tổ chức Hàng hải Quốc tế rằng các tàu từ quốc gia “không thù địch” vẫn có thể đi qua an toàn. Dù vậy, nhiều chuyên gia luật quốc tế phản đối quan điểm này. Giáo sư Jason Chuah cho rằng việc thu phí dưới danh nghĩa tự vệ là không phù hợp với các nguyên tắc pháp lý hiện hành.

Không chỉ vướng mắc pháp lý, các chủ tàu còn phải đối mặt với hàng loạt rủi ro khác như vi phạm lệnh trừng phạt của Mỹ, EU và Anh nếu giao dịch với IRGC, cũng như nguy cơ bảo hiểm từ chối chi trả. Trong bối cảnh đó, chi phí bảo hiểm cho tàu đi qua Hormuz đã tăng vọt, đặc biệt sau khi nhiều tàu bị tấn công bằng tên lửa và drone trong thời gian gần đây. Cuối tháng 3, một tàu dầu Kuwait đã trúng drone gần Dubai, gây cháy và hư hại thân tàu.

Trong bối cảnh căng thẳng, tình hình vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố muốn chấm dứt xung đột với Iran trong vòng vài tuần, nhưng các cuộc tấn công giữa các bên vẫn tiếp diễn, làm gia tăng bất ổn trong khu vực. Theo chuyên gia an ninh Basil Germond, để duy trì hiệu quả của cơ chế “hộ tống thu phí”, Iran cần tiếp tục giữ được khả năng đe dọa tàu thương mại, đồng nghĩa với việc rủi ro trên tuyến hàng hải huyết mạch này khó có thể sớm biến mất.

Trong bối cảnh đó, một “luật chơi mới” đang dần hình thành tại Hormuz, nơi các tàu dầu muốn đi qua không chỉ phải tính toán chi phí vận hành mà còn phải cân nhắc đến yếu tố chính trị, pháp lý và an ninh những biến số đang ngày càng khó lường.