Tàu chiến San José từ lâu đã trở thành một trong những xác tàu đắm nổi tiếng và giá trị nhất thế giới trong giới khảo cổ học. Con tàu bị đánh chìm vào năm 1708 sau trận hải chiến ác liệt với hải quân Anh ngoài khơi vùng biển Cartagena, Colombia.

Theo các tài liệu lịch sử, San José là soái hạm lớn nhất của hạm đội Tây Ban Nha, được trang bị 3 cột buồm và 62 khẩu pháo. Khi gặp nạn, con tàu đang vận chuyển khoảng 200 tấn vàng, bạc và đá quý thô từ Nam Mỹ về châu Âu. Giá trị ước tính của kho báu lên tới khoảng 20 tỷ USD (khoảng 525.900 tỷ đồng), khiến San José được mệnh danh là "xác tàu đắm đắt giá nhất thế giới".

Năm 1982, một công ty trục vớt của Mỹ tuyên bố đã phát hiện xác tàu ở độ sâu khoảng 600m. Trong quá trình khảo sát, các chuyên gia sử dụng robot lặn tự hành REMUS 6000 do Viện Hải dương học Woods Hole (WHOI, Mỹ) phát triển. Thiết bị này có khả năng hoạt động ở độ sâu tới 6.500m, phục vụ việc ghi hình và khảo sát đáy biển.

Tuy nhiên, đến năm 2015, Chính phủ Colombia lại thông báo đã xác định được vị trí chính xác của tàu San José tại vùng biển ngoài khơi thành phố cảng Cartagena. Khi công bố phát hiện này, cựu Tổng thống Colombia Juan Manuel Santos khẳng định: "Đây là kho báu giá trị nhất từng được tìm thấy trong lịch sử nhân loại". Ông cũng bày tỏ sự tưởng nhớ đối với khoảng 600 người đã thiệt mạng trong vụ đắm tàu hơn ba thế kỷ trước.

Sự xuất hiện của kho báu khổng lồ gồm vàng, bạc và đá quý nhanh chóng làm dấy lên cuộc tranh chấp quyền sở hữu giữa nhiều bên.

Colombia tuyên bố xác tàu San José cùng toàn bộ hàng hóa trên tàu thuộc chủ quyền của nước này, đồng thời từng bày tỏ mong muốn bán một phần kho báu để trang trải chi phí cho dự án khai quật khảo cổ quy mô lớn.

Đến năm 2018, UNESCO đã lên tiếng phản đối kế hoạch này khi Chính phủ Colombia có ý định đấu giá một số hiện vật nhằm huy động kinh phí phục hồi con tàu. 

Trong văn bản gửi Bộ trưởng Văn hóa Colombia, UNESCO nêu rõ: "Việc cho phép khai thác thương mại Di sản Văn hóa của Colombia đi ngược lại các tiêu chuẩn khoa học và các nguyên tắc đạo đức quốc tế được nêu rõ trong Công ước Di sản Văn hóa dưới nước của UNESCO".

Trong khi đó, Tây Ban Nha cũng tuyên bố chủ quyền đối với xác tàu và toàn bộ kho báu bên trong. Quốc gia này lập luận rằng theo các nguyên tắc của Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển, tàu chiến vẫn thuộc quyền sở hữu của quốc gia treo cờ ban đầu. Tuy nhiên, Colombia chưa phê chuẩn công ước này nên hai bên vẫn chưa tìm được tiếng nói chung.

Không chỉ Colombia và Tây Ban Nha, một nhóm người bản địa Qhara Qhara ở Bolivia cũng yêu cầu được công nhận quyền sở hữu đối với kho báu. 

Theo báo cáo công bố năm 2019, đại diện cộng đồng này cho rằng tổ tiên của họ từng bị thực dân Tây Ban Nha cưỡng bức khai thác bạc tại mỏ Cerro Rico, vì vậy phần tài sản trên tàu thực chất có nguồn gốc từ sức lao động của người bản địa và đáng lẽ phải thuộc về họ. Đến nay, những tranh chấp liên quan đến con tàu vẫn chưa được giải quyết dứt điểm.

Sau hơn 300 năm nằm dưới đáy biển, San José vẫn được đánh giá là di sản có giá trị đặc biệt về lịch sử và khảo cổ. Với mục tiêu bảo tồn nguyên trạng con tàu, các quan chức Colombia từng tuyên bố sẵn sàng đầu tư hơn 1 tỷ USD cho công tác khai quật, nghiên cứu và bảo vệ di sản này.

Các chuyên gia cho rằng giá trị lớn nhất của San José không nằm ở hàng trăm tấn vàng, bạc hay đá quý, mà ở những giá trị lịch sử, văn hóa và khảo cổ đặc biệt mà con tàu lưu giữ. 

Việc khai quật, nghiên cứu và bảo tồn San José không chỉ giúp làm sáng tỏ một giai đoạn quan trọng trong lịch sử hàng hải thế giới mà còn góp phần tái hiện những dấu mốc quan trọng của lịch sử nhân loại.