Nguyễn Thị Duệ là nữ trí thức nổi tiếng trong lịch sử khoa bảng Việt Nam thời phong kiến, được hậu thế biết đến qua câu chuyện cải trang thành nam giới đi thi và những đóng góp cho giáo dục dưới 2 triều Mạc và Lê - Trịnh. Bà còn được gọi là “Bà Chúa Sao Sa”, từng dạy học trong cung đình, tham gia khảo duyệt bài thi và hỗ trợ sĩ tử, đặc biệt là những người có hoàn cảnh khó khăn.

Giả trai đi thi, đỗ đầu khoa bảng

Bà Nguyễn Thị Duệ còn được gọi là Nguyễn Thị Du hoặc Nguyễn Thị Ngọc Toàn, hiệu Diệu Huyền, quê ở làng Kiệt Đặc, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương cũ (nay thuộc TP. Hải Phòng). Bà sống vào cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII, trong giai đoạn đất nước có nhiều biến động do cuộc chiến giữa nhà Mạc và lực lượng Lê - Trịnh.

Theo các tư liệu lưu truyền, bà sinh trưởng trong một gia đình nhà Nho nghèo, sớm bộc lộ tư chất thông minh và năng khiếu văn chương. Từ nhỏ, bà đã ham học, giỏi làm văn, thơ và được người đương thời đánh giá cao về khả năng học tập. Tuy nhiên, dưới chế độ khoa cử phong kiến, con đường thi cử chủ yếu dành cho nam giới khiến phụ nữ gặp nhiều trở ngại nếu muốn theo đuổi việc đèn sách.

Năm 1592, quân Trịnh Tùng tiến đánh Thăng Long, nhà Mạc thất thế và rút lên Cao Bằng. Gia đình bà cũng rời quê, theo nhà Mạc đến vùng đất này. Tại đây, bà tiếp tục học tập, cải trang thành nam giới và lấy tên Nguyễn Ngọc Du để tham gia khoa cử.

Năm Giáp Ngọ 1594, nhà Mạc tổ chức khoa thi Hội. Bà Nguyễn Thị Duệ mang tên Nguyễn Ngọc Du, giả trai để dự thi và đỗ đầu. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ở tuổi 20, bà trở thành nữ Tiến sĩ đầu tiên và duy nhất của khoa cử phong kiến Việt Nam.

Theo sách “Những người thầy trong sử Việt”, sau khi triều đình tổ chức yến tiệc mừng các tân khoa, Nguyễn Ngọc Du là người đầu tiên tiến lên làm lễ trước bệ rồng. Nhận thấy vị Trạng nguyên trẻ tuổi có diện mạo thanh tú, dáng người mảnh mai, vua Mạc sinh nghi và cho xét hỏi. Qua đó, nhà vua phát hiện Nguyễn Ngọc Du thực chất là một phụ nữ cải trang.

Việc phụ nữ cải trang thành nam giới dự thi bị xem là trái với quy định khoa cử đương thời. Tuy nhiên, vua Mạc không trừng phạt bà mà đánh giá cao cả tài năng lẫn nhan sắc, giao nhiệm vụ dạy chữ, lễ nghi cho các cung tần, thị nữ. Sau đó, bà được phong hiệu Tinh Phi, gắn với vẻ đẹp thanh tú và dung mạo rạng rỡ như sao trời. Về sau, dân gian gọi bà là “Bà Chúa Sao Sa”.

Được trọng dụng dưới triều Lê - Trịnh

Năm 1625, quân Lê - Trịnh tiến lên Cao Bằng, tấn công lực lượng nhà Mạc. Trong biến động này, bà rời nơi ở và ẩn náu tại một ngôi chùa. Sau khi bị phát hiện, bà bị bắt và giải về kinh thành.

Vốn học vấn uyên thâm cùng khả năng đối đáp giúp bà tiếp tục được trọng dụng dưới triều Lê - Trịnh. Theo “Đại Nam nhất thống chí”, vua Lê triệu bà vào cung dạy các cung nữ và phong tước hiệu Nghi Ái quan. Trong thời gian này, bà Nguyễn Thị Duệ được đánh giá cao về kiến thức kinh sử và khả năng bình luận văn chương. Các bài thi đại khoa, biểu sớ và văn bản quan trọng được giao cho bà khảo duyệt. Bà được các chúa Trịnh Tráng và Trịnh Tạc trọng vọng, thường tham gia ý kiến trong việc đánh giá bài thi, lựa chọn người có năng lực phục vụ triều đình.

Bên cạnh công việc trong cung, bà có mối quan hệ thân thiết với Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc - vợ vua Lê Thần Tông. Theo các tư liệu lưu truyền, hai người thường gặp gỡ những nhà tu hành và sĩ phu có học vấn để trao đổi về kinh sử, đạo lý và tình hình xã hội. Bà cũng được nhắc đến với vai trò đóng góp ý kiến cho triều đình về việc chăm lo đời sống nhân dân, hạn chế sự xa xỉ và xử lý những hành vi gây hại cho dân.

Góp sức khuyến học, bồi dưỡng nhân tài

Một trong những dấu ấn đáng chú ý trong cuộc đời bà Nguyễn Thị Duệ là hoạt động khuyến học tại quê hương Chí Linh. Dù làm việc trong cung đình, bà vẫn quan tâm đến việc học hành của con em địa phương, tạo điều kiện để những người có chí học tập tiếp tục theo đuổi con đường khoa bảng.

Theo sách “Những người thầy trong sử Việt”, bà cấp tiền lập Văn Hội tại Chí Linh, tổ chức cho sĩ tử gặp gỡ, học tập và ôn luyện văn chương. Tại nhà thờ họ Nguyễn, sách vở được lưu giữ để người học có tài liệu tham khảo. Bà còn gửi đề thi từ kinh thành về quê bằng ngựa trạm. Sau khi sĩ tử hoàn thành bài làm, các bài thi được niêm phong, chuyển lên kinh để bà chấm rồi gửi kết quả trở lại địa phương.

Hình thức tổ chức này tạo điều kiện để học trò ở xa kinh thành tiếp cận việc luyện thi và nhận đánh giá từ người có kiến thức chuyên sâu. Các tài liệu về bà xem đây là một phương thức hỗ trợ học tập từ xa được thực hiện từ sớm trong lịch sử giáo dục Việt Nam.

Bà Nguyễn Thị Duệ cũng dành sự quan tâm cho những học trò nghèo. Một số ghi chép cho biết bà đề nghị triều đình cấp ruộng để lấy hoa lợi hỗ trợ người học, đồng thời sử dụng một phần bổng lộc cho các hoạt động công ích. 

Khoảng 70 tuổi, bà xin rời công việc trong triều, trở về quê nhà và dựng am Đàm Hoa. Nơi đây vừa là chỗ ở, đọc sách, tĩnh tu, vừa là địa điểm bà tiếp tục giảng giải kinh nghĩa cho các sĩ tử trong vùng. Những hoạt động ấy giúp tên tuổi bà gắn liền với truyền thống hiếu học của vùng Chí Linh.

Bà Nguyễn Thị Duệ còn được ghi nhận là người giỏi Hán văn và quốc âm, có sáng tác thơ văn. Tuy nhiên, phần lớn tác phẩm của bà đã thất lạc qua những biến động lịch sử. Những tư liệu còn lại vì thế chưa đủ để hậu thế tìm hiểu đầy đủ về sự nghiệp văn chương của nữ Tiến sĩ.

Di tích thờ Bà Chúa Sao Sa

Theo các tư liệu phổ biến, bà Nguyễn Thị Duệ qua đời năm 1654, hưởng thọ khoảng 80 tuổi. Bà được an táng tại quê nhà, gần núi Phượng Hoàng thuộc Chí Linh, Hải Dương cũ.

Tháp mộ của bà mang tên Tinh Phi cổ tháp, gắn với câu chuyện về cuộc đời và tài năng của nữ trí thức. Công trình từng được xếp vào Chí Linh bát cổ, gồm 8 di tích, di vật cổ tiêu biểu của vùng Chí Linh. Người dân địa phương lập nơi thờ tự, tôn bà làm phúc thần để tưởng nhớ những đóng góp đối với việc học và đời sống cộng đồng.

Tại Văn miếu Mao Điền, bài vị của bà được đặt trong hậu cung với danh xưng Nghi Ái quan Nguyễn Thị Duệ. Bà được thờ cùng các bậc đại khoa, danh nhân tiêu biểu của xứ Đông như Nguyễn Trãi, Chu Văn An, Mạc Đĩnh Chi và Tuệ Tĩnh.

Năm 2004, bà nằm trong số 8 vị đại khoa tiêu biểu của Hải Dương được đúc tượng đồng và đưa vào không gian thờ tự tại Văn miếu Mao Điền. Năm 2014, khu di tích mộ và đền thờ bà được xếp hạng di tích quốc gia, góp phần bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa gắn với nhân vật.