Với 7 lần thay đổi thân phận trong đời, Lý Chiêu Hoàng (Chiêu Thánh) là nữ hoàng đầu tiên và cũng là duy nhất trong lịch sử các vương triều phong kiến Việt Nam.

Tuy nhiên, do thời gian trị vì chỉ kéo dài hơn một năm, sử sách thường chỉ nhắc đến bà bằng những dòng ngắn ngủi, khiến hậu thế ít biết đến một cuộc đời nhiều biến động và truân chuyên.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Lý Chiêu Hoàng sinh năm Mậu Dần (1218), là con gái của vua Lý Huệ Tông và hoàng hậu Trần Thị Dung. Thời điểm bà ra đời cũng là lúc nhà Lý (1010-1225) bước vào giai đoạn suy tàn.

Ông nội của bà (tức Lý Cao Tông) được biết đến là ông vua "chơi bời vô độ, chính sự hình pháp không rõ ràng, giặc cướp nổi lên như ong, đói kém liền năm" nên cơ nghiệp nhà Lý từ đấy suy.

Đến thời Lý Huệ Tông, tình hình đất nước càng trở nên bi đát. Sử ghi rõ: “Bấy giờ thừa hưởng thái bình đã lâu ngày, giường mối dần bỏ, dân không biết việc binh, giặc cướp nổi lên không ngăn cấm được. Vua mới lên ngôi, đem việc nước giao cho Thái uý Đàm Dĩ Mông. Dĩ Mông là người không có học thức, không có mưu thuật, lại nhu nhược không quyết đoán, chính sự ngày một đổ nát".

Cuối đời, Lý Huệ Tông thường xuyên rượu chè, lâm bệnh gần như điên loạn, không còn đủ khả năng điều hành đất nước. Tháng 10 năm Giáp Thân (1224), Điện tiền chỉ huy sứ Trần Thủ Độ (người nắm thực quyền trong triều) đã buộc vua lập Chiêu Thánh làm Hoàng Thái tử và nhường ngôi cho cô công chúa mới 6 tuổi, lấy niên hiệu là Thiên Chương Hữu Đạo. Từ đây, cuộc đời vị nữ hoàng nhỏ tuổi chính thức bước vào những biến động lớn.

Năm 1225, Trần Thủ Độ sắp đặt cho cháu mình là Trần Cảnh vào cung hầu hạ Chiêu Hoàng. Sự gần gũi, thân thiết giữa 2 người nhanh chóng được lợi dụng để tiến tới một cuộc hôn nhân mang tính chính trị. Ngay sau đó, Trần Thủ Độ dàn xếp để Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh, thực chất là chuyển giao quyền lực từ nhà Lý sang nhà Trần.

Tháng 11 năm Ất Dậu (1225), Chiêu Hoàng ban chiếu nhường ngôi. 1 tháng sau, triều đình tổ chức đại lễ tại điện Thiên An - nơi bà trút bỏ long bào, trao quyền cho Trần Cảnh lên ngôi hoàng đế, trở thành vị vua đầu tiên của triều Trần. Khi ấy, Chiêu Hoàng mới 7 tuổi, được sắc phong làm hoàng hậu, hiệu là Chiêu Thánh.

7 năm sau, khi 14 tuổi, bà sinh con trai nhưng đứa trẻ không may qua đời ngay sau đó. Cú sốc này khiến sức khỏe của hoàng hậu suy giảm nghiêm trọng, bà đau ốm kéo dài suốt nhiều năm.

Trong bối cảnh đó, Trần Thủ Độ cùng Trần Thị Dung tiếp tục sắp đặt nhằm củng cố quyền lực cho dòng họ Trần. Họ buộc Trần Cảnh lấy Thuận Thiên công chúa, khi ấy đang là vợ của Trần Liễu, đồng thời giáng Chiêu Thánh xuống làm công chúa.

Trước những biến cố dồn dập, Chiêu Thánh rơi vào trạng thái buồn chán và lựa chọn xuất gia. Bà sống cuộc đời cô độc suốt 21 năm cho đến khi một bước ngoặt mới xuất hiện, mang lại phần nào niềm an ủi ở những năm tháng cuối đời.

Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ nhất (1257-1258), tướng Lê Tần lập nhiều chiến công, đặc biệt là cứu vua Trần Thái Tông trong một trận chiến ác liệt nên được đổi tên thành Lê Phụ Trần. Sau khi chiến thắng, Trần Thái Tông không chỉ phong thưởng mà còn gả Chiêu Thánh cho ông.

Trong 20 năm chung sống với Lê Phụ Trần, bà sinh được 2 người con. Con trai là Thượng vị hầu Tông (có giả thuyết cho rằng chính là danh tướng Trần Bình Trọng nổi tiếng với câu nói: “Ta thà làm quỷ nước Nam, chứ không thèm làm vương đất Bắc. Ta đã bị bắt thì có một chết mà thôi, can gì mà phải hỏi lôi thôi”).

Con gái là Ứng Thụy công chúa Khuê.

Theo sử sách, trong một lần trở về thăm quê hương Cổ Pháp (nay thuộc Bắc Ninh), bà qua đời ở tuổi 60 và được thờ tại Đền Rồng.

Dù từng là vua chính thức của triều Lý - một triều đại rực rỡ trong lịch sử Đại Việt, Lý Chiêu Hoàng lại không được ghi nhận một cách đầy đủ. Nhà Lý có 9 vị vua nhưng chỉ 8 vị trước bà được thờ tại Đền Đô, riêng bà được thờ tại khu vực khác.

Một số ý kiến cho rằng việc bà nhường ngôi khiến bà bị coi là có tội với dòng họ, trong khi cũng có quan điểm nhận định do bà trị vì khi còn quá nhỏ, không để lại dấu ấn đáng kể, lại trải qua nhiều biến động thân phận nên không được đặt trong hệ thống thờ tự chính thống.

Từ khi sinh ra đến khi qua đời, cuộc đời Lý Chiêu Hoàng gắn liền với những biến động hiếm có. Bà đã trải qua 7 danh vị khác nhau: Công chúa triều Lý, Hoàng Thái tử nhà Lý, Nữ Hoàng đế nhà Lý, Hoàng hậu nhà Trần, Công chúa nhà Trần, Sư cô (thời Trần) và Phu nhân tướng quân nhà Trần. Chuỗi biến chuyển ấy khiến bà trở thành một trong những nhân vật có số phận đặc biệt nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam.