Nhắc đến những nhà giáo, nhà khoa học tiêu biểu của Việt Nam, Giáo sư (GS), Tiến sĩ Khoa học (TSKH) Vũ Đình Cự là một trong những gương mặt đáng chú ý. Không chỉ có nhiều đóng góp trong lĩnh vực vật lý, ông còn tham gia công tác quản lý, góp phần thúc đẩy nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ vào thực tiễn.

GS.TSKH Vũ Đình Cự sinh ngày 15/2/1936, quê ở xã Đông Xuân, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Sinh ra trong gia đình có nghề làm thuốc gia truyền nhưng ông sớm theo đuổi con đường học tập, nghiên cứu khoa học.

Năm 1951, ông theo học chương trình dự bị đại học tại Thanh Hóa. 3 năm sau, ông trở thành sinh viên khóa đầu tiên của khoa Vật lý, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Sau khi tốt nghiệp, ông về công tác tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, là một trong 8 cán bộ vật lý đầu tiên của trường, đảm nhiệm giảng dạy vật lý đại cương và góp phần xây dựng bộ môn chuyên môn.

Năm 1962, ông sang Liên Xô (nay là Nga) nghiên cứu chuyên sâu về Vật lý chất rắn tại Đại học Lomonosov. Đến năm 1967, ông bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Khoa học, trở thành người Việt Nam đầu tiên đạt học vị này tại trường đại học danh tiếng này.

Trở về nước, ông tiếp tục công tác giảng dạy tại Đại học Bách khoa Hà Nội và được tin tưởng giao nhiều trọng trách. Ông từng giữ chức Chủ nhiệm Bộ môn Vật lý chất rắn, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam, Viện trưởng Viện Công nghệ Quốc gia và Chủ nhiệm chương trình nghiên cứu điện tử cấp Nhà nước.

Năm 1980, ông được công nhận chức danh Giáo sư.

Dấu ấn trong nhiệm vụ phá bom từ trường, thủy lôi của Mỹ

Bên cạnh sự nghiệp giảng dạy và nghiên cứu, GS.TSKH Vũ Đình Cự còn ghi dấu ấn qua những đóng góp trong nhiệm vụ rà phá bom, mìn, thủy lôi từ trường, góp phần bảo đảm giao thông miền Bắc trong kháng chiến chống Mỹ.

Theo các tài liệu ghi lại, năm 1972, Mỹ đẩy mạnh chiến tranh phá hoại miền Bắc, tìm cách phong tỏa các tuyến giao thông đường thủy, đặc biệt tại cảng Hải Phòng và những cửa sông, luồng lạch trọng yếu.

Ngày 9/5/1972, Tổng thống Mỹ Richard Nixon tuyên bố phong tỏa miền Bắc, ra lệnh cho máy bay ồ ạt rải bom từ trường và thủy lôi từ tính, trong đó có loại bom/thủy lôi từ trường mới nhất với cơ chế gây nổ gây nổ thông minh bằng thiết bị kỹ thuật số được quân đội Mỹ đặt cho cái tên: Kẻ hủy diệt (Destructor - DST). Những loại vũ khí mới với cơ chế kích nổ phức tạp khiến công tác rà phá trở nên đặc biệt nguy hiểm.

Tháng 8/1972, GS.TSKH Vũ Đình Cự được Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp (nay là Bộ Giáo dục và Đào tạo) Tạ Quang Bửu giao nhiệm vụ tham gia Tiểu ban rà phá bom mìn, thủy lôi thuộc Bộ Giao thông - Vận tải. Cùng các đồng nghiệp Trường Đại học Bách khoa và cán bộ ngành giao thông, ông thành lập tổ đặc nhiệm GK1, viết tắt của Giao thông - Bách khoa, nhằm nghiên cứu giải pháp kỹ thuật giúp vô hiệu hóa bom, thủy lôi từ trường, hạn chế thương vong cho lực lượng làm nhiệm vụ.

Trước yêu cầu cấp bách, tổ GK1 nhanh chóng triển khai nghiên cứu trong điều kiện chiến tranh còn nhiều thiếu thốn. Với sự hỗ trợ của các đơn vị ngành giao thông, Trung tâm Máy tính điện tử thuộc Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước cùng những thiết bị nghiên cứu do Liên Xô viện trợ, các nhà khoa học từng bước tìm hiểu cơ chế hoạt động của bom, thủy lôi Mỹ. Đáng chú ý, tổ đã phân tích một quả bom DST được đưa từ Hải Phòng về Hà Nội, đồng thời tiến hành các thử nghiệm tại Hải Phòng và sân bóng Trường Đại học Bách khoa.

Từ quá trình nghiên cứu, GK1 chế tạo thành công thiết bị phá bom, thủy lôi từ trường tự động, có khả năng kích nổ vũ khí mà không cần lực lượng rà phá tiếp cận trực tiếp. Thiết bị được đưa vào sử dụng, góp phần nâng cao hiệu quả rà phá, giảm nguy hiểm cho lực lượng công binh và bảo đảm giao thông tại cảng Hải Phòng cùng nhiều khu vực khác. Thành quả này đóng góp quan trọng vào việc phá thế phong tỏa miền Bắc trong giai đoạn 1972-1973.

Với những đóng góp đó, GS.TSKH Vũ Đình Cự cùng các thành viên tổ GK1 được trao Huân chương Chiến công. Công trình phá thủy lôi từ tính và bom từ trường, bảo đảm giao thông trong kháng chiến chống Mỹ cũng được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ đợt I năm 1996.

Nhà khoa học tận tụy, có nhiều đóng góp cho đất nước

Bên cạnh những dấu ấn trong nghiên cứu khoa học và giáo dục, GS.TSKH Vũ Đình Cự còn tham gia hoạt động chính trị và đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong các cơ quan của Đảng và Nhà nước. Tháng 6/1991, ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII.

Năm 1992, ông là Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học- Công nghệ- Môi trường của Quốc hội, Chủ nhiệm chương trình nghiên cứu điện tử viễn thông của Nhà nước. 

Năm 1994, GS.TSKH Vũ Đình Cự giữ chức Phó Trưởng ban khoa giáo Trung ương. Đến tháng 6/1996, tại Đại hội Đại biểu lần thứ 8, ông lại được bầu vào Ban chấp hành Trung ương Đảng.

Tháng 9/1997, tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa 10, ông được bầu làm Phó chủ tịch Quốc hội, Chủ nhiệm Ủy ban KHCN và Môi trường của Quốc hội. Ông là Đại biểu Quốc hội khóa VII, VIII, IX, X.

Không chỉ nổi bật trong lĩnh vực khoa học tự nhiên, ông còn dành thời gian nghiên cứu triết học và kinh tế chính trị. Với khả năng sử dụng thành thạo tiếng Anh, tiếng Nga và tiếng Pháp, ông có điều kiện tiếp cận nhiều nguồn tri thức, mở rộng nghiên cứu sang các lĩnh vực khoa học xã hội. Sự kết hợp giữa kiến thức khoa học kỹ thuật và tư duy liên ngành đã tạo nên nét riêng trong hành trình nghiên cứu của GS.TSKH Vũ Đình Cự.

GS.TSKH Vũ Đình Cự qua đời ngày 7/9/2011, hưởng thọ 75 tuổi. Những đóng góp cho khoa học cùng tinh thần tận tụy, cống hiến trọn đời cho nghiên cứu của ông vẫn là dấu ấn đáng nhớ trong lịch sử khoa học Việt Nam.

Để tưởng nhớ, gia đình đã xây dựng nhà tưởng niệm ngay trên nơi ông sinh ra. Công trình được khánh thành ngày 10/9/2016, với sự tham dự của nhiều nhà khoa học, lãnh đạo Quốc hội, lãnh đạo tỉnh Thái Bình cũ cùng đông đảo người dân địa phương. Đây không chỉ là nơi lưu giữ ký ức về cuộc đời, sự nghiệp của GS.TSKH Vũ Đình Cự mà còn thể hiện niềm tự hào của quê hương đối với một nhà khoa học có nhiều đóng góp cho đất nước.