Vua Hàm Nghi là một trong 3 vị vua yêu nước của triều Nguyễn gắn với phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp cùng với vua Thành Thái và vua Duy Tân. Cuối năm 1888, khi phong trào Cần Vương đang diễn ra mạnh mẽ, ông bị thực dân Pháp bắt giữ. Đến năm 1889, vị vua trẻ bị đưa đi lưu đày tại làng El Biar, thuộc Algeria, quốc gia ở Bắc Phi. Chính từ sự kiện này, ông trở thành vị vua duy nhất trong lịch sử Việt Nam bị đày tới châu Phi.

Suốt 56 năm sống nơi đất khách, vua Hàm Nghi vẫn gìn giữ bản sắc dân tộc. Ông học tiếng Pháp để hòa nhập với cuộc sống mới nhưng luôn giữ trang phục truyền thống Việt Nam với áo dài và khăn xếp. Trong quãng đời lưu vong, ông còn dành nhiều thời gian cho hội họa và điêu khắc, để lại nhiều tác phẩm được gia đình gìn giữ cho đến ngày nay.

Năm 1904, vua Hàm Nghi kết hôn với bà Marcelle Laloe, con gái của một Chánh án tại Alger. Cuộc hôn nhân giữa vị vua Việt Nam lưu đày và thiếu nữ người Pháp khi ấy đã thu hút sự quan tâm của dư luận địa phương, từ lễ đính hôn đến ngày thành hôn đều được nhiều đơn vị làm bưu ảnh tại Alger ghi lại.

Sau khi kết hôn, vua Hàm Nghi và bà Marcelle Laloe xây dựng cuộc sống gia đình trong sự tôn trọng lẫn nhau, dù mỗi người theo một tín ngưỡng khác nhau. Bà Marcelle theo Công giáo, còn vua Hàm Nghi giữ đạo Phật. Hai người có ba người con gồm công chúa Nguyễn Phúc Như Mai (1905-1999), công chúa Nguyễn Phúc Như Lý (1908-2005) và hoàng tử Minh Đức (1910-1990).

Trong ba người con, trưởng công chúa Nguyễn Phúc Như Mai được nhiều tài liệu nhắc đến bởi con đường học tập và sự nghiệp nổi bật. Theo cuốn Các vương phi, công chúa, nữ cung triều Nguyễn của tác giả Tôn Thất Bình, bà được gia đình gửi sang Paris học tập từ khi còn trẻ. Công chúa thi đỗ vào Đại học Nông lâm với thứ hạng cao, sau đó trở thành thủ khoa và hoàn thành chương trình Thạc sĩ. Tiếp tục theo đuổi con đường học vấn, bà trở lại Pháp để lấy bằng Hóa học.

Sau khi tốt nghiệp, công chúa Như Mai làm việc tại Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Pháp trước khi chuyển đến tỉnh Corrèze để hướng dẫn kỹ thuật canh tác cho người dân địa phương. Trong quá trình công tác, bà được cộng đồng sở tại quý mến nhờ sự tận tâm và những đóng góp cho lĩnh vực nông nghiệp.

Không chỉ được biết đến bởi thành tích học tập, công chúa Như Mai còn được nhiều tài liệu nhắc đến với vẻ đẹp nổi bật và phong thái đậm chất Á Đông. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân cho biết, dù sinh sống tại Pháp, bà vẫn luôn lựa chọn trang phục truyền thống của phụ nữ Việt Nam thay vì ăn mặc theo xu hướng phổ biến ở châu Âu thời bấy giờ. Khi được hỏi về điều này, bà từng nhẹ nhàng giải thích rằng mình ăn mặc như vậy để thực hiện mong muốn của cha là vua Hàm Nghi.

Theo nhà báo Franck Delage trong bài viết La princesse devenue agricultrice (Nàng công chúa trở thành nhà nông), đăng trên Báo Sud-Ouest của Pháp ngày 27/06/2021, cuộc đời của công chúa Như Mai gắn liền với nhiều dấu mốc đáng chú ý. Bài báo giới thiệu công chúa Như Mai là một kỹ sư nông lâm xuất sắc và là người phụ nữ đi trước thời đại.

Theo bài báo, trong thời gian sinh sống tại làng Thonac, công chúa Như Mai dành gần 70 năm gắn bó với nông nghiệp và đời sống địa phương. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, bà từng che giấu người Do Thái cùng vũ khí, đạn dược trên khu đất nông nghiệp của gia đình. Với những đóng góp đó, bà được Nhà nước Pháp trao tặng Huân chương Bắc Đẩu Bội tinh hạng năm (Chevalier de la Légion d'Honneur). Ngoài ra, bà còn được trao Huân chương Có công với nông nghiệp hạng nhất (Officier du Mérite Agricole) vì những đóng góp trong lĩnh vực nông nghiệp.

Nhận xét về chị gái, công chúa Như Lý cho biết công chúa Như Mai là người cởi mở, làm việc khoa học, luôn nhiệt tình và khiêm nhường trong cách đối nhân xử thế. Chính vì vậy, bà được nhiều người trìu mến gọi là "Princesse d'Annam" (Bà Công chúa An Nam).

Tình yêu dành cho quê hương cũng được công chúa Như Mai gìn giữ như người cha của mình. Dù sinh sống nhiều năm tại Pháp, bà vẫn luôn hướng về văn hóa Việt Nam và duy trì lối sống mang đậm bản sắc dân tộc.

Sau khi vua Hàm Nghi qua đời, ba người con là Như Mai, Như Lý và Minh Đức đã đưa hài cốt của ông từ Algeria về Pháp để an táng tại nghĩa trang gia đình ở làng Thonac, tỉnh Dordogne, gần Corrèze. Bà Marcelle Laloe sau đó cũng chuyển sang Pháp sống cùng các con và qua đời năm 1974. Bà được an táng bên cạnh chồng.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, một trong những di sản quý giá nhất vua Hàm Nghi để lại là các tác phẩm hội họa. Gia đình chưa từng bán những bức tranh này. Riêng công chúa Như Mai thỉnh thoảng lựa chọn tặng một số tác phẩm cho những người thân thiết như một món quà lưu niệm và để lưu giữ ký ức về cha.

Vì mong muốn dành trọn thời gian chăm sóc cha mẹ, công chúa Như Mai quyết định không lập gia đình và sống độc thân đến cuối đời. Trong khi đó, em gái bà là công chúa Như Lý tốt nghiệp Tiến sĩ y khoa và kết hôn với Công tước François Barthomivat de la Besse. Hoàng tử Minh Đức từng phục vụ trong quân đội Pháp, kết hôn với bà Dolly nhưng không có con.

Cuộc đời của gia đình vua Hàm Nghi là một phần đặc biệt trong lịch sử triều Nguyễn. Dù sống xa quê hương qua nhiều thế hệ, các thành viên trong gia đình vẫn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa Việt Nam, đồng thời để lại những dấu ấn riêng trên đất nước nơi họ gắn bó suốt phần lớn cuộc đời.