Trong lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc, Nguyễn Thị Định là một trong những nữ tướng tiêu biểu của Việt Nam. Từ người con của quê hương Bến Tre, bà trưởng thành qua những năm tháng hoạt động cách mạng gian khổ, đảm nhiệm nhiều trọng trách quan trọng. Cuộc đời và sự nghiệp của bà ghi dấu ấn sâu đậm trong lịch sử cách mạng Việt Nam thế kỷ XX.

Bà Nguyễn Thị Định sinh năm 1920 trong một gia đình nông dân nghèo, yêu nước tại Lương Hòa, Giồng Trôm, Bến Tre. Gia đình có 10 anh em, lại là con út thế nên từ nhỏ bà Nguyễn Thị Định đã có tên Út Định.

Sinh ra và lớn lên trong thời kỳ chiến tranh nên bà Nguyễn Thị Định đã sớm giác ngộ tinh thần cách mạng. Năm 1936, bà tham gia vào phong trào Đông Dương Đại hội. Đến tháng 10/1938, bà được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam. Trong thời kỳ này, bà kết hôn cùng ông Nguyễn Văn Bích hay còn có tên Ba Bích, một Tỉnh ủy viên hoạt động công khai. Sau khi lấy chồng, bà lấy tên là Ba Định, ngoài ra cũng có thêm các bí danh liên quan đến chữ Ba như: Ba Tấn, Ba Nhất, Ba Hận.

Ngày 4/10/1939, khi bà mới sinh con trai được vỏn vẹn 3 ngày thì chồng bà bị mật thám bắt đi rồi bị đày ra Côn Đảo. Năm 1940, bà cùng con trai bị mật thám vây bắt và đưa về Khám Lá Bến Tre. Trước khi bị đày đến nhà tù Bá Rá, bà gửi con trai về nhà. Trong thời gian bị tù đày, bà Nguyễn Thị Định nhận tin, chồng đã hy sinh tại Côn Đảo.

Ra tù, bà bắt liên lạc với Đảng và tham gia vào các hoạt động cách mạng. Bà từng dẫn đầu hàng nghìn quần chúng nhân dân tràn vào cướp chính quyền tỉnh lỵ Bến Tre. Tháng 3/1946, bà tham gia đoàn công tác ra miền Bắc báo cáo tình hình chiến trường Nam Bộ với Bác Hồ và Trung ương Đảng, đồng thời xin thêm chi viện vũ khí. 

Năm 1947, bà Nguyễn Thị Định được bầu vào Tỉnh ủy. Năm 1948, bà được giao trọng trách là Đoàn trưởng Phụ nữ cứu quốc tỉnh, Ủy viên Mặt trận Liên Việt tỉnh. Năm 1951, bà được tăng cường về làm Phó bí thư rồi Bí thư Huyện ủy Mỏ Cày, lãnh đạo khôi phục phong trào cách mạng trên địa bàn. Năm 1952, bà là Đoàn trưởng Phụ nữ cứu quốc tỉnh Bến Tre.

Sau Hiệp định Genève, bà Nguyễn Thị Định được chỉ định vào Thường vụ Tỉnh ủy. Trong thời kỳ này, bà ở lại miền Nam hoạt động bí mật, điều kiện hết sức khó khăn, gian khổ, từng nhiều lần vào sinh ra tử.

Bà cũng là người gọi cuộc nổi dậy khởi nghĩa tại Bến Tre bằng khái niệm “Đồng khởi” và trực tiếp chỉ đạo cuộc “Đồng khởi” đợt 1, nổ ra ngày 17/1/1960. Sự kiện này đã tạo ra đội quân tóc dài huyền thoại, với chiến lược “ba mũi giáp công” kết hợp chính trị, vũ trang và binh vận.

Sau thắng lợi vang dội của cuộc Đồng khởi, tháng 4/1960, bà được bầu làm Bí thư Tỉnh ủy Bến Tre. Tháng 5/1961, bà trở thành Khu ủy viên Khu 8, phụ trách dân vận kiêm Bí thư đảng đoàn Phụ nữ Khu 8. Năm 1964, bà Nguyễn Thị Định được bầu là Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam.

Năm 1965, bà được bầu là Hội trưởng Hội Liên hiệp Phụ nữ giải phóng miền Nam. Sau đó, được giao nhiệm vụ làm Phó tư lệnh Quân giải phóng miền Nam Việt Nam, tham gia Quân ủy miền, phụ trách phong trào chiến tranh du kích. Đến ngày 17/4/1974, bà Nguyễn Thị Định chính thức được phong quân hàm Thiếu tướng - trở thành nữ tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Theo các tư liệu lịch sử, giai đoạn 1965-1975, bà Nguyễn Thị Định đã có nhiều đóng góp vào thắng lợi chung của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Năm 1975, bà Nguyễn Thị Định có mặt trong nhóm 5 cánh quân tiến về giải phóng Sài Gòn. Khi đó, bà đang giữ chức Phó tổng tư lệnh Quân giải phóng, Phó tổng chỉ huy chiến dịch.

Năm 1976, bà được bổ nhiệm làm Thứ trưởng Bộ Thương binh và Xã hội, được bầu làm Phó Chủ tịch thứ nhất Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam. Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IV (12/1976), bà được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng. 

Trong suốt những năm tháng sau này, bà còn từng giữ nhiều chức vụ quan trọng khác như: Ủy viên Trung ương Đảng các khóa IV, V, VI; Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa VI, VII, VIII; Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam (năm 1982). Từ tháng 6/1987 đến 3/1992, bà giữ chức Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước. Ngoài ra, bà cũng từng đảm nhận vai trò Phó chủ tịch Liên đoàn Phụ nữ dân chủ quốc tế, Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt Nam - Cuba... 

Bà Nguyễn Thị Định mất ngày 26/8/1992. Với những đóng góp to lớn của mình, bà được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Quân công hạng Nhất và nhiều huân chương cao quý khác. Năm 1968, bà được nhận giải thưởng Hòa bình Quốc tế Lênin. Ngày 30/8/1995, bà được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Để ghi nhớ công lao và những đóng góp của bà Nguyễn Thị Định, Bến Tre đã xây dựng Khu lưu niệm Nguyễn Thị Định tại Lương Hòa, Giồng Trôm. Ngoài ra, tên của bà còn được đặt cho nhiều trường học, con đường trên khắp cả nước. Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam cũng có giải thưởng Nguyễn Thị Định dành tặng cho những cán bộ Hội Liên hiệp Phụ nữ các cấp có thành tích xuất sắc. 

Tại Lễ Kỷ niệm lần thứ 20 ngày thành lập Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam năm 1966, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định “Phó tổng tư lệnh Quân giải phóng là cô Nguyễn Thị Định. Cả thế giới chỉ nước ta có vị tướng quân gái như vậy. Thật là vẻ vang cho miền Nam, cho cả dân tộc ta”.

Cuộc đời và sự nghiệp của bà Nguyễn Thị Định là minh chứng cho ý chí kiên cường, tinh thần trách nhiệm với sự nghiệp cách mạng. Di sản của bà không chỉ nằm ở những cống hiến trong chiến tranh mà còn ở dấu ấn sâu đậm về vai trò, bản lĩnh và năng lực của phụ nữ Việt Nam trong lịch sử dân tộc.

Thông tin trong bài tham khảo tại:

1. Nữ tướng Nguyễn Thị Định - Anh Ngọc/Báo Quân đội Nhân dân

2. Hành trình cách mạng và di sản vĩ đại của nữ tướng Nguyễn Thị Định - Bảo tàng Lịch sử Việt Nam