Giữa dòng chảy của điện ảnh cách mạng Việt Nam, NSƯT Thanh Loan là gương mặt để lại dấu ấn đặc biệt với vẻ đẹp đài các, nền nã cùng lối diễn xuất giàu chiều sâu. Từ hình tượng ni cô Huyền Trang trong bộ phim kinh điển “Biệt động Sài Gòn” đến những vai diễn giàu cảm xúc trên sân khấu và màn ảnh, bà từng được xem là biểu tượng nhan sắc của điện ảnh Việt Nam thập niên 1980.

Từ thiếu nữ Hà thành đến “ni cô huyền thoại” của màn ảnh Việt

NSƯT Thanh Loan tên đầy đủ là Nguyễn Thị Thanh Loan, sinh năm 1951 tại Hà Nội trong một gia đình có 8 anh chị em và không ai theo nghệ thuật. Lớn lên giữa lòng phố cổ, bà sớm gây ấn tượng với vẻ đẹp thanh tú đặc trưng của thiếu nữ Hà thành: Đôi mắt to, sống mũi cao cùng gương mặt dịu dàng.

Năm 15 tuổi, Thanh Loan thi đỗ lớp diễn viên của Trường Nghệ thuật Quân đội đúng thời điểm chiến tranh miền Bắc diễn ra ác liệt. Sau thời gian chờ mở lớp, bà theo học diễn xuất rồi về công tác tại Đoàn kịch nói Tổng cục Chính trị, chính thức bước vào con đường nghệ thuật gắn liền với màu áo lính.

Những ngày đầu trong môi trường quân đội, cô gái trẻ chưa từng có kinh nghiệm diễn xuất phải làm quen với nếp sống kỷ luật nghiêm ngặt: Tập lăn lê bò toài, bắn súng, gấp chăn màn theo kiểu nhà binh và đi thực tế tại các đơn vị công binh để trải nghiệm đời sống người lính. Chính môi trường quân ngũ đã rèn giũa cho nữ nghệ sĩ bản lĩnh và sự cứng cỏi để vượt qua nhiều thử thách trong sự nghiệp sau này.

Sau khi tốt nghiệp, Thanh Loan cùng đồng đội đi biểu diễn ở nhiều chiến trường ác liệt như Quảng Bình cũ, Mường Xén, Xiêng Khoảng. Có những buổi diễn phải tạm dừng giữa chừng vì bom đạn oanh tạc.

Vai diễn đầu tiên của Thanh Loan trên sân khấu là bé Mai trong vở “Nổi gió” của tác giả Đào Hồng Cẩm. Sau đó, bà tiếp tục ghi dấu với nhiều vai diễn như chị Nhàn trong “Chị Nhàn”, cô Thơm trong “Chuyện gia đình tôi” hay bác sĩ Nga trong vở “Đôi mắt”.

Trong chương trình “Lời tự sự”, NSƯT Thanh Loan từng tiết lộ NSND Nguyễn Đình Nghi - con trai nhà thơ Thế Lữ, đánh giá vai bác sĩ Nga của bà là một trong những phiên bản xuất sắc nhất trên sân khấu thời điểm đó.

Cơ duyên đến với điện ảnh của Thanh Loan bắt đầu từ bộ phim “Người về đồng cói” do NSND Bạch Diệp đạo diễn, chuyển thể từ kịch bản của nhà văn Lê Lựu. Dù chưa qua đào tạo bài bản về điện ảnh, lối diễn xuất mộc mạc cùng ánh mắt giàu cảm xúc giúp bà nhanh chóng gây chú ý.

Theo Dân Trí, thời ấy, phim chiến tranh được đầu tư công phu, quy tụ nhiều gương mặt sáng giá như Dũng Nhi, Như Quỳnh. Các đạo diễn, đặc biệt là cố NSND Bạch Diệp, rất khắt khe trong việc tuyển chọn: Đòi hỏi diễn viên không chỉ có ngoại hình đẹp mà còn phải toát lên phong thái đĩnh đạc và thần thái mạnh mẽ.

Trong môi trường nghệ thuật nghiêm túc ấy, Thanh Loan dần khẳng định tên tuổi, trở thành một trong những gương mặt sáng giá của điện ảnh Việt Nam một thời.

Tiếp nối thành công ấy là vai diễn trong “Bài ca ra trận” của cố đạo diễn, NSND Trần Đắc. Bộ phim phản ánh lý tưởng sống, tinh thần cống hiến và khát vọng của thế hệ thanh niên Việt Nam trong thời chiến.

Xuất hiện trong chương trình Cine 7 - Ký ức phim Việt, NSƯT Thanh Loan cho biết vai Lê trong “Bài ca ra trận” đánh dấu bước trưởng thành lớn trong sự nghiệp của bà. Đồng hành cùng nữ nghệ sĩ thời điểm đó là diễn viên Dũng Nhi và NSND Như Quỳnh.

Thanh Loan nhớ nhất phân đoạn quay cảnh hoàng hôn bên sông Đáy ở Hà Tây cũ. Đoàn phim phải chờ hàng giờ để có khoảng 15-20 phút ghi hình khi mặt trời lặn. Trong khung cảnh ấy, đôi nhân vật Lê và Nam ngồi bên dòng sông, phía xa là đoàn quân đi qua giữa làng quê yên bình.

Bối cảnh thời bao cấp cũng khiến việc chuẩn bị phục trang gặp vô vàn khó khăn. Theo nữ nghệ sĩ, để có mảnh vải hoa may váy cho nhân vật Lê, đoàn phim phải làm công văn gửi khu mậu dịch Cửa Nam đăng ký mua vải vì mỗi người chỉ được cấp vài mét vải mỗi năm.

Theo NSƯT Thanh Loan, câu nói “Cuộc đời đẹp nhất là trên trận tuyến đánh quân thù” từng in sâu trong tâm trí thế hệ thanh niên thời chiến. “Bài ca ra trận” vì thế không chỉ khắc họa hình ảnh những người lính ngoài chiến trường mà còn phản ánh khát vọng học tập, cống hiến của lớp trí thức trẻ Việt Nam.

Bộ phim sau đó giành Giải Bông sen bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ III năm 1975. Với Thanh Loan, đó là phần thưởng lớn cho sự tận hiến của cả ê-kíp làm phim.

Trước khi trở thành biểu tượng của màn ảnh cách mạng, Thanh Loan từng tham gia nhiều tác phẩm như “Tuổi thơ”, “Bản đề án bị bỏ quên”, “Phương án ba bông hồng”… Bà thường được giao những vai cô giáo, nữ kỹ sư hay giao liên hiền hậu, nền nã nhưng giàu nội tâm.

Dù sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, nữ nghệ sĩ lại có duyên với những vai diễn cô gái nông thôn giàu đức hy sinh. Để hóa thân chân thực vào nhân vật, bà dành nhiều thời gian đi thực tế, cắt cói, lội sông, vác thuyền và sống cùng người dân địa phương.

Đỉnh cao sự nghiệp của NSƯT Thanh Loan đến vào năm 1984 khi bà được mời tham gia “Biệt động Sài Gòn” của đạo diễn Long Vân. Thời điểm ấy, đoàn phim đã quay gần xong tập đầu tiên nhưng vẫn chưa tìm được gương mặt phù hợp cho vai ni cô Huyền Trang.

Trong một chuyến công tác tại TP. HCM, họa sĩ Trịnh Thái đã giới thiệu Thanh Loan với đoàn phim. Chỉ sau khi đọc kịch bản, nữ nghệ sĩ lập tức bị cuốn hút bởi số phận đặc biệt của nhân vật.

Để chuẩn bị cho vai diễn, bà chấp nhận cắt mái tóc dài chấm lưng và dành một tuần sống tại chùa Dược Sư để học tụng kinh, gõ mõ, đánh chuông và tập dáng đi khất thực.

NSƯT Thanh Loan cho biết điều khó nhất khi vào vai là phải thể hiện được vẻ đẹp thánh thiện của một ni cô nhưng vẫn toát lên sự kiên nghị của người chiến sĩ biệt động hoạt động bí mật giữa lòng địch.

“Biệt động Sài Gòn” được quay trong suốt 4 năm, từ 1981 đến 1985, gồm 4 tập: “Điểm hẹn”, “Tình lặng”, “Cơn dông” và “Trả lại tên cho em”.

Nữ nghệ sĩ nhớ nhất cảnh bị tra tấn bằng điện - một trong những trường đoạn nặng về tâm lý và thể lực nhất phim. Theo bà, các cảnh bom nổ, cháy lớn chỉ được thực hiện một lần nên diễn viên phải tập luyện kỹ lưỡng để hoàn thành ngay trong lần quay đầu tiên.

Những vết bầm tím sau cảnh quay cùng nỗi nhớ con nhỏ trong suốt thời gian ghi hình là ký ức khó quên với Thanh Loan. Khi ấy, 2 con của bà mới 10 và 8 tuổi, chồng công tác ở nước ngoài, mọi việc gia đình đều nhờ mẹ chồng quán xuyến.

Nữ nghệ sĩ từng kể có thời điểm bà phải xin đi nhờ máy bay vận tải quân sự chỉ để tranh thủ về thăm con.

Không chỉ ghi dấu bằng diễn xuất, NSƯT Thanh Loan còn có cơ hội gặp gỡ những nguyên mẫu thật của lực lượng Biệt động Sài Gòn. Theo bà, chính những cuộc trò chuyện với các nhân chứng lịch sử đã giúp nhân vật Huyền Trang trở nên chân thực và giàu cảm xúc hơn trên màn ảnh.

Sau khi phim phát sóng, hình tượng ni cô Huyền Trang nhanh chóng tạo tiếng vang lớn. Nhiều khán giả ở khắp các vùng quê vẫn gọi bà bằng tên nhân vật suốt hàng chục năm qua. Thậm chí, có những gia đình đặt tên con là Huyền Trang vì yêu mến hình tượng trong phim.

Sau ánh hào quang của “Biệt động Sài Gòn”, NSƯT Thanh Loan dần rời xa màn bạc. Bà chuyển sang học đạo diễn, làm phát thanh viên truyền hình quân đội, đạo diễn phim tài liệu, giảng dạy diễn xuất và tham gia công tác quản lý.

Sau nhiều năm công tác, bà giữ chức Phó Giám đốc Điện ảnh Công an nhân dân trước khi nghỉ hưu với quân hàm Đại tá. NSƯT Thanh Loan cũng là một trong số ít nữ nghệ sĩ Việt Nam mang quân hàm này.

Cuộc hôn nhân bền chặt hơn nửa thế kỷ

Dù nổi tiếng và sở hữu nhan sắc nổi bật thời trẻ, đời tư của Thanh Loan lại khá kín tiếng. Thanh Loan được nhiều người theo đuổi nhưng chuyện tình cảm của bà lại đến khá muộn.

Theo VTC News, nữ nghệ sĩ từng kể, năm 23 tuổi bà vẫn chưa có người yêu khiến gia đình và bạn bè sốt sắng, thúc giục. Khi ấy bà là bộ đội, không bao giờ được phép sinh hoạt tại nhà, cuối tuần cũng bị cấm trại không được ở nhà ngủ. Vì vậy, nữ diễn viên ít có thời gian, điều kiện để tìm hiểu, hẹn hò.

Cơ duyên đặc biệt đến trong một chuyến công tác khi bà gặp đạo diễn Thu Chung. Thấy Thanh Loan xinh đẹp, giản dị, nữ đạo diễn giới thiệu cháu trai của mình - một Tiến sĩ Toán học hơn bà 10 tuổi, vừa du học chuyên ngành Toán Tin trở về nước.

Ngay từ lần gặp đầu tiên, cả hai dành cho nhau nhiều thiện cảm. NSƯT Thanh Loan miêu tả về chồng là người hiền lành, ít nói. "Gặp người đàn ông cao to, đẹp trai lại tri thức, hiểu biết mà hiền hậu như thế là tôi "cảm nắng" ngay. Chồng tôi bề ngoài có vẻ lạnh lùng nhưng bên trong lại rất ấm áp, tình cảm, đúng mẫu người tôi thích", bà rung động với chồng ở những lần gặp đầu tiên.

Theo Thanh Loan, ông xã là người điềm đạm, hiền lành, sống tình cảm và rất lãng mạn. Ông thường làm thơ, vẽ chân dung, tặng hoa cho bà trong thời gian tìm hiểu. Hai người kết hôn năm 1974 sau hơn 1 năm yêu nhau.

Khi Thanh Loan bận rộn với phim trường và công tác quản lý, chồng bà là người san sẻ phần lớn việc gia đình, thậm chí đảm nhận chuyện bếp núc hằng ngày. Với nữ nghệ sĩ, đó là điểm tựa lớn để bà yên tâm cống hiến cho nghệ thuật và công việc trong lực lượng vũ trang.

Cuộc sống hôn nhân của NSƯT Thanh Loan từng xuất hiện nhiều tin đồn thất thiệt như bị đánh ghen, tạt axit hay đi tu. Tuy nhiên, bà chọn cách im lặng vì cho rằng người của công chúng khó tránh khỏi điều tiếng.

Hiện tại, NSƯT Thanh Loan có 2 người con đều không theo nghệ thuật. Theo bà, đó là điều may mắn bởi nghề diễn đòi hỏi nhiều hy sinh, thanh sắc và tuổi nghề ngắn.

Ở tuổi 75, NSƯT Thanh Loan vẫn duy trì nhịp sống năng động. Bà tham gia các hoạt động của Hội Điện ảnh Việt Nam, Hội Điện ảnh Hà Nội, thường xuyên đi bộ, giao lưu bạn bè và du lịch cùng gia đình.

Nữ nghệ sĩ cho biết điều khiến bà tự hào nhất hiện nay không phải danh hiệu hay giải thưởng, mà là mái ấm bình yên cùng 2 người con trưởng thành, thành đạt.

Sau nhiều thập kỷ, “ni cô Huyền Trang” vẫn là ký ức đặc biệt của điện ảnh Việt Nam. Với NSƯT Thanh Loan, phần thưởng lớn nhất của người nghệ sĩ là khi nhân vật mình từng hóa thân vẫn còn sống mãi trong lòng nhiều thế hệ khán giả.