Trong âm nhạc Việt Nam, NSND Trung Kiên là một trong những ngôi sao lớn, gắn liền với những ca khúc cách mạng đi cùng năm tháng của dân tộc. Ông sinh năm 1938 tại Thái Bình cũ (nay là Hưng Yên), trong một gia đình giàu truyền thống yêu nước. Cha ông là nhà cách mạng Nguyễn Danh Đới hy sinh từ khi ông còn rất nhỏ. Một mình mẹ ông tảo tần nuôi con thơ.

Từ nhỏ, Trung Kiên đã bộc lộ năng khiếu âm nhạc đặc biệt. Học hết lớp 12, ông thi đỗ vào Trường Âm nhạc Việt Nam (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam). Tuy nhiên, con đường theo đuổi nghệ thuật của ông không hề dễ dàng vì bị mẹ ngăn cản.

Theo nhiều sử liệu, vì là người thân của nhà cách mạng nổi tiếng nên đích thân Tổng Bí thư Trường Chinh đã ghé thăm nhà và động viên bà nên cho con trai theo đuổi đam mê. Nhờ đó ông mới được theo đuổi âm nhạc, học tại Trường Âm nhạc Việt Nam - nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

Sau thời gian du học tại Liên Xô, ông trở về nước, tiếp tục dùng tiếng hát phục vụ nhân dân và cách mạng. Cuộc đời nghệ thuật của ông dường như gắn chặt với sứ mệnh cất cao tiếng hát trong những thời khắc quan trọng của dân tộc.

Sự nghiệp của Trung Kiên trải dài qua cả thời chiến lẫn thời bình, gắn liền với những dấu mốc lịch sử lớn lao của đất nước. Tiếng hát của ông theo chân các đoàn văn công đến khắp chiến trường, phục vụ bộ đội và thanh niên xung phong giữa bom đạn ác liệt. Ông đã đi qua những năm tháng khốc liệt của cuộc kháng chiến, từ chiến dịch Điện Biên Phủ trên không cho đến những chuyến lưu diễn kéo dài liên tục trong giai đoạn đất nước tiến tới ngày toàn thắng năm 1975.

Trong những năm tháng chiến tranh gian khó, Trung Kiên và các nghệ sĩ cùng thời phải làm việc với cường độ gần như không tưởng. Tại Đài Tiếng nói Việt Nam, ông liên tục thu âm những ca khúc mới để kịp thời phục vụ nhiệm vụ tuyên truyền, cổ vũ tinh thần chiến đấu của quân và dân cả nước. Có những bài hát chỉ được thu trong vòng một giờ đồng hồ nhưng các sáng tác mới vẫn liên tục được gửi về theo từng bước tiến của quân giải phóng. Mỗi tỉnh, mỗi thành phố được giải phóng lại có thêm một ca khúc mới ra đời, khiến các nghệ sĩ gần như làm việc không ngơi nghỉ.

Dấu ấn sâu đậm nhất trong sự nghiệp lẫy lừng của Trung Kiên có lẽ chính là lần thu âm ca khúc Đất nước trọn niềm vui của nhạc sĩ Hoàng Hà ngay trong đêm 30/4 lịch sử. Ông hoàn thành bản thu chỉ trong một lần duy nhất, bằng tất cả cảm xúc mãnh liệt đang dâng trào trong trái tim của hàng triệu người Việt Nam lúc bấy giờ.

Ông còn thể hiện thành công nhiều ca khúc như Cô lái tàu, Tình ca, Gặp nhau trên đỉnh Trường Sơn, Chào sông Mã anh hùng, Quà tháng Năm dâng Người, Bài ca Trường Sơn, Hồ Chí Minh đẹp nhất tên Người..., để lại dấu ấn lớn trong lòng công chúng. Ông từng là ca sĩ đầu tiên của Việt Nam trình diễn 5 bản Romance của nhạc sĩ Đặng Hữu Phúc vào năm 1978 và là người đã đặt lời Việt cho 300 ca khúc Nga.

Không chỉ là một giọng ca lớn của nền âm nhạc cách mạng Việt Nam, NSND Trung Kiên còn có nhiều đóng góp quan trọng trong công tác quản lý văn hóa và đào tạo nghệ thuật. Trong suốt sự nghiệp của mình, ông từng đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng như Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Giám đốc Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam. Ông cũng là một trong số rất ít nghệ sĩ trong lĩnh vực âm nhạc được phong hàm Giáo sư.

Với những cống hiến bền bỉ cho nghệ thuật nước nhà, Trung Kiên được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú trong đợt đầu tiên năm 1984 và được trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân năm 2021. Ngoài ra, ông còn nhận nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Lao động hạng Nhì, Huân chương Lao động hạng Ba và Huân chương Độc lập hạng Ba. 

Trung Kiên cũng là người thầy lớn của nhiều thế hệ ca sĩ Việt Nam. Ông đã dìu dắt và đào tạo nhiều nghệ sĩ nổi tiếng như Quốc Hưng, Đăng Dương, Lan Anh, Phương Nga, Ninh Đức Hoàng Long, Trọng Tấn, Lê Anh Dũng, Phạm Thu Hà, Bích Hồng hay Đinh Trang... Nhiều học trò của ông sau này đều trở thành những gương mặt tiêu biểu của nền thanh nhạc Việt Nam.

Bên cạnh sự nghiệp rực rỡ, cuộc đời riêng của Trung Kiên cũng có nhiều dấu ấn. Ông gặp nghệ sĩ Thanh Nga khi cả hai cùng hoạt động trong các ban nhạc thanh niên tại Hà Nội. Sau này, họ nên duyên vợ chồng và có một người con trai là nhạc sĩ Quốc Trung. Ngay từ nhỏ, Quốc Trung đã được cha định hướng theo con đường âm nhạc.

NSNS Trung Kiên mua cho con trai một cây đàn piano, dạy con rất nghiêm khắc, thậm chí nghiêm khắc hơn cả học trò. Dù mong muốn Quốc Trung theo đuổi âm nhạc cổ điển, Trung Kiên cuối cùng vẫn tôn trọng lựa chọn của con khi anh yêu thích nhạc nhẹ và âm nhạc hiện đại. Trong nhiều năm, ông không chỉ là người cha mà còn là người bạn đồng hành trên con đường nghệ thuật của con trai.

Năm 2000, nghệ sĩ Thanh Nga qua đời. Sự ra đi của người vợ gắn bó khiến Trung Kiên trải qua quãng thời gian nhiều mất mát và trống vắng.

Sau biến cố ấy, Trung Kiên tìm được hạnh phúc mới bên NSND Trần Bạch Thu Hà. Bà là con gái của NSND Thái Thị Liên và nhà cách mạng Trần Ngọc Danh, đồng thời là chị gái của nghệ sĩ piano nổi tiếng Đặng Thái Sơn. Không chỉ là một nghệ sĩ tài năng, bà còn được phong hàm Giáo sư, danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới và từng giữ chức Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

Tháng 1/2021, NSND Trung Kiên qua đời tại nhà riêng, hưởng thọ 82 tuổi. Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương sâu sắc đối với gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và nhiều thế hệ học trò, đồng thời là mất mát lớn của nền âm nhạc Việt Nam.