Nguyễn Quang Sáng là một trong những cây bút tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại, nổi bật với các tác phẩm đậm phong vị Nam Bộ và giàu giá trị nhân văn. Trong hơn nửa thế kỷ cầm bút, ông để lại dấu ấn sâu đậm qua nhiều truyện ngắn, tiểu thuyết và kịch bản điện ảnh nổi tiếng.

Từ cậu bé miền Tây theo kháng chiến đến cây bút lớn của văn học Việt

Nguyễn Quang Sáng sinh năm 1932 tại Mỹ Luông, Chợ Mới, tỉnh An Giang. Năm 14 tuổi, ông rời quê nhà tham gia kháng chiến chống Pháp. Trong thời kỳ chiến tranh, ông hoạt động tại chiến trường miền Nam, sau đó tập kết ra Bắc sau năm 1954.

Trong chương trình Mái ấm gia đình Việt phát sóng đầu tháng 5/2025, đạo diễn Nguyễn Quang Dũng - con trai thứ 2 của cố nhà văn Nguyễn Quang Sáng, đã chia sẻ nhiều ký ức xúc động về tuổi thơ cơ cực của cha mình.

Anh kể: “Ông nội tôi từng là chủ một tiệm vàng khá lớn ở quê. Nhưng sau đó, cả ông và bà nội đều lâm bệnh nặng, khiến gia đình lâm vào cảnh tán gia bại sản. Khi ấy, cha tôi mới 14 tuổi đã phải bươn chải kiếm sống, rồi sau đó đi bộ đội. Từ con của một gia đình bán vàng, cô Tư - em gái của cha, phải ra chợ bán bánh tằm để có tiền nuôi 5 người em. Nghe tin cha tôi nhập ngũ, cô cạo đầu và nguyện chỉ để tóc trở lại khi cha bình an trở về”.

Những trải nghiệm từ tuổi thiếu thời ấy về sau trở thành nguồn chất liệu quan trọng trong hành trình sáng tác của Nguyễn Quang Sáng - cây bút dành phần lớn cuộc đời để viết về đất và người Nam Bộ bằng vốn sống sâu dày cùng sự am hiểu đời sống bình dân.

Ông bắt đầu viết văn từ năm 1952 tại rừng U Minh. Tuy nhiên, phải đến khi ra Bắc, Nguyễn Quang Sáng mới có truyện ngắn đầu tay mang tên “Con chim vàng”, đăng trên tuần báo Văn nghệ năm 1956. Hai năm sau, tập truyện cùng tên được Nhà xuất bản Kim Đồng phát hành. Từ dấu mốc ấy, Nguyễn Quang Sáng dần khẳng định vị trí trong nền văn học hiện đại Việt Nam.

Trong hơn nửa thế kỷ cầm bút, Nguyễn Quang Sáng để lại gia tài sáng tác đồ sộ ở nhiều thể loại như truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện vừa và kịch bản điện ảnh. Các tác phẩm tiêu biểu của ông gồm “Người quê hương”, “Nhật ký người ở lại”, “Đất lửa”, “Câu chuyện bên trận địa pháo”, “Chiếc lược ngà”, “Bông cẩm thạch”, “Mùa gió chướng”, “Người con đi xa”, “Dòng sông thơ ấu”, “Bàn thờ tổ của một cô đào”, “Con mèo của Foujita”, “Nhà văn về làng”…

Ngoài văn chương, ông còn ghi dấu ấn ở lĩnh vực điện ảnh với hàng loạt kịch bản như “Cánh đồng hoang”, “Pho tượng”, “Cho đến bao giờ”, “Mùa nước nổi”, “Dòng sông hát”, “Câu nói dối đầu tiên”, “Thời thơ ấu”, “Giữa dòng”, “Như một huyền thoại”… Trong đó, “Cánh đồng hoang” được xem là một trong những tác phẩm kinh điển của điện ảnh cách mạng Việt Nam. Bộ phim chuyển thể từ tác phẩm của ông từng tạo tiếng vang lớn và trở thành dấu ấn đặc biệt của điện ảnh Việt sau chiến tranh.

Dù thành công ở nhiều thể loại, truyện ngắn vẫn được xem là sở trường nổi bật nhất của Nguyễn Quang Sáng. Tác phẩm của ông hấp dẫn nhờ khả năng kể chuyện tự nhiên, giàu kịch tính, nhiều chi tiết sinh động và những kết thúc tạo dư âm mạnh.

“Chiếc lược ngà” và dấu ấn với nhiều thế hệ học sinh

Dù thành công ở nhiều thể loại, truyện ngắn vẫn được xem là sở trường nổi bật nhất của Nguyễn Quang Sáng. Tác phẩm của ông hấp dẫn nhờ khả năng kể chuyện tự nhiên, giàu kịch tính, nhiều chi tiết sinh động và những kết thúc tạo dư âm mạnh.

Nhắc đến Nguyễn Quang Sáng, nhiều độc giả nhớ ngay tới truyện ngắn “Chiếc lược ngà” - tác phẩm quen thuộc trong chương trình Ngữ văn phổ thông suốt nhiều thập kỷ, ghi dấu ấn sâu đậm trong tâm trí bao thế hệ học sinh, độc giả.

Tác phẩm được viết năm 1966, khi nhà văn hoạt động tại chiến trường Nam Bộ thời kháng chiến chống Mỹ. Câu chuyện về tình cha con trong hoàn cảnh chiến tranh chia cắt đã để lại nhiều xúc động cho bạn đọc bởi cách kể giản dị mà giàu cảm xúc. Theo Tri Thức - Znews, Nguyễn Quang Sáng từng kể, cảm hứng viết “Chiếc lược ngà” đến từ câu chuyện của một nữ giao liên ở Đồng Tháp Mười có chiếc lược ngà trắng. Sau khi nghe kể, ông viết liền một ngày một đêm để hoàn thành tác phẩm.

Bên cạnh “Chiếc lược ngà”, nhiều tác phẩm khác của Nguyễn Quang Sáng cũng tạo dấu ấn sâu đậm. “Đất lửa” - tiểu thuyết đầu tay viết năm 1963, tái hiện cuộc đấu tranh ở An Giang trong giai đoạn đầu kháng chiến chống Pháp và từng được dịch sang tiếng Đức. “Mùa gió chướng” viết năm 1975 phản ánh phong trào đấu tranh cách mạng của người dân miền Nam, sau đó được đạo diễn Hồng Sến chuyển thể thành phim. Trong khi đó, “Con chim vàng” lại mang màu sắc nhân văn với câu chuyện về cậu bé nghèo đi bắt chim cho con bà chủ.

Theo Báo Đại đoàn kết, PGS.TS Võ Văn Nhơn nhận định, trong đội ngũ văn nghệ giải phóng miền Nam, Nguyễn Quang Sáng có lẽ là nhà văn mang phong cách Nam Bộ rõ nét nhất. Giọng văn của ông hồn hậu, mộc mạc và tự nhiên như chính cảnh sắc miền sông nước. PGS.TS Võ Văn Nhơn cũng cho rằng sức hấp dẫn trong truyện Nguyễn Quang Sáng trước hết nằm ở tài kể chuyện. Những tác phẩm như “Chiếc lược ngà”, “Quán rượu người câm”, “Bông cẩm thạch”… đều tạo được không khí giàu kịch tính với nhiều chi tiết đắt giá.

Theo nhà văn Bích Ngân, thế giới truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng là nơi xuất hiện những con người bình dị, lam lũ nhưng giàu sức sống và lòng tự trọng. Ông có khả năng phát hiện vẻ đẹp ẩn sâu trong những số phận nhỏ bé, từ đó tạo nên chiều sâu nhân văn cho tác phẩm.

Nhà văn Nguyễn Quang Sáng (còn có bút danh khác là Nguyễn Sáng), từng đảm nhận cương vị Chủ tịch Hội Nhà văn TP. HCM (giai đoạn đó gọi là Tổng thư ký) từ khi thành lập năm 1981 đến năm 2000 và làm Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam khóa 4. Bằng những đóng góp của mình, vào năm 2000, ông đã nhận được Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật.

Nhà văn qua đời năm 2014 tại TP. HCM, hưởng thọ 82 tuổi. Sau hơn một thập kỷ, tác phẩm của ông vẫn tiếp tục được tái bản, nghiên cứu và giảng dạy trong nhà trường.

Người con tiếp nối mạch sáng tạo nghệ thuật

Nguyễn Quang Sáng có 2 người con trai, trong đó đạo diễn Nguyễn Quang Dũng là người tiếp nối truyền thống nghệ thuật của gia đình.

Sinh năm 1978 tại TP. HCM, Nguyễn Quang Dũng từ nhỏ đã có cơ hội tiếp xúc với nhiều nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ nổi tiếng của thế hệ trước. Một chi tiết thú vị ít người biết là ca khúc “Mẹ đi vắng” của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn có phần đồng sáng tác của Nguyễn Quang Dũng khi còn nhỏ.

Nguyễn Quang Dũng tốt nghiệp loại giỏi khoa Đạo diễn khóa 1 Trường Sân khấu - Điện ảnh TP. HCM. Đầu những năm 2000, sau khi gia nhập hãng phim TFS, anh nhanh chóng gây chú ý trong giới làm phim. Phim ngắn “Con gà trống” giúp anh giành Giải thưởng Văn học - Nghệ thuật TP. HCM giai đoạn 2000 - 2003.

Sau dấu mốc này, Nguyễn Quang Dũng liên tiếp thực hiện nhiều dự án điện ảnh tạo được tiếng vang như “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”, “Nụ hôn thần chết”, “Giải cứu thần chết”, “Mỹ nhân kế”, “Dạ cổ hoài lang”, “Em là bà nội của anh”, “Tháng năm rực rỡ”, “Tiệc trăng máu”, “Đất rừng phương Nam”…

Nhiều tác phẩm của Nguyễn Quang Dũng đạt doanh thu cao, giúp anh trở thành một trong những đạo diễn nổi bật của điện ảnh thương mại Việt Nam. Các bộ phim remake do anh thực hiện cũng được đánh giá cao ở khả năng Việt hóa bối cảnh, lời thoại và văn hóa ứng xử để tạo cảm giác gần gũi với khán giả trong nước.

Trong sự nghiệp, Nguyễn Quang Dũng giành nhiều giải thưởng như Cánh diều Vàng cho phim truyện nhựa xuất sắc, giải biên kịch xuất sắc, giải phim truyền hình ngắn tập cùng giải Ngôi sao xanh dành cho đạo diễn điện ảnh xuất sắc nhất.

Ngoài công việc đạo diễn và sản xuất phim, anh còn xuất hiện trong vai trò giám khảo nhiều chương trình truyền hình như “Vietnam Idol”, “Phiên bản hoàn hảo”, “Siêu trí tuệ Việt Nam” hay “TikTok 2021 - Khoảnh khắc đắt giá”.

Dù hoạt động ở 2 lĩnh vực khác nhau, Nguyễn Quang Sáng và Nguyễn Quang Dũng đều ghi dấu bằng khả năng kể chuyện giàu cảm xúc, đậm chất đời sống. Từ trang văn của người cha đến màn ảnh của người con, dấu ấn nghệ thuật của một gia đình vẫn tiếp tục được nối dài trong đời sống văn hóa Việt Nam.