Nhắc đến những nhà giáo tiêu biểu trong lịch sử Việt Nam, nhiều người sẽ nhớ đến thầy Võ Trường Toản - người được mệnh danh là “cụ tổ ngành giáo dục Nam Kỳ”, gắn liền với vùng đất Sài Gòn xưa. 

Người thầy không màng danh lợi

Thầy Võ Trường Toản quê ở làng Hòa Hưng, huyện Bình Dương, Gia Định (nay thuộc TP. Hồ Chí Minh). Theo nhiều sử liệu, ông sống vào thế kỷ 18. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có thông tin chính thức về năm sinh của ông. 

Sách Đại Nam nhất thống chí có viết, tổ tiên của ông gốc từ miền Trung. Sau đó, cùng với đợt di cư khai phá vùng Đồng Nai, Gia Định, phát triển mạnh từ năm 1623, tổ tiên của ông vào Nam. 

Nhà nho Võ Trường Toản được giới sĩ phu Nam Bộ tôn là bậc sư biểu, có công đặt nền móng cho nền học vấn và truyền thống đạo đức của phương Nam. 

Theo cuốn Tạp ghi Việt - Sử - Địa, thầy Võ Trường Toản không màng danh lợi, không ra làm quan dưới thời Tây Sơn hay chúa Nguyễn. Ông chọn cuộc sống ẩn dật, tránh xa chốn quan trường và dành hết tâm huyết cho dạy học, trồng người. 

Ông mở trường, đào tạo hàng trăm học trò. Khu vực trường học xưa được cho là nằm trên nền đất hiện nay là đình Chí Hòa.

Khi dạy học, ông có nhiều phương pháp tiến bộ, không theo lối mòn, máy móc mà chú trọng lấy nghĩa lý để giáo hóa. Ông căn dặn học trò phải hiểu sâu nội dung sách, không học thuộc lòng câu chữ máy móc, giáo điều. Phương pháp này được gọi là “Tri ngôn dưỡng khí”: “Tri ngôn” là hiểu lời, còn “dưỡng khí” là bồi đắp khí phách thông qua việc thực hành điều nghĩa, cống hiến cho những giá trị lớn lao.

Tài năng và đức độ của ông được nhiều nhà nho, quan đại thần đương thời kính trọng. Trong đó, Phan Thanh Giản - đại thần triều Nguyễn, từng soạn bài văn bia bằng chữ Hán vào năm Đinh Mão (1867), khắc họa khái quát thân thế và phẩm chất của ông. Bài văn có đoạn tạm dịch: “Tiên sinh họ Võ, húy Trường Toản; đời trước hoặc nói là người Thanh Kệ (Quảng Đức), hoặc nói là người Bình Dương (Gia Định), trước thọ nghiệp cùng ai chưa rõ. Chỉ biết sở học của tiên sinh đã tới bậc dày dặn, có thuật nghiệp thâm uyên thông đạt”.

Trong sự nghiệp, thầy Võ Trường Toản dạy hàng trăm học trò. Trong đó, những học trò xuất sắc của ông phải kể đến Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định và Ngô Nhơn Tịnh, được người đời gọi là “Gia Định tam bảo”. Thơ văn của họ được tập hợp trong cuốn Gia Định tam gia thi, lưu truyền đến ngày nay.

Ảnh hưởng từ tư tưởng giáo dục, đạo đức và khí tiết của Võ Trường Toản còn lan tỏa đến nhiều thế hệ sau. Trong số đó có những tên tuổi như Nguyễn Đình Chiểu, Huỳnh Mẫn Đạt, Phan Văn Trị, Bùi Hữu Nghĩa, Trương Định, Nguyễn Hữu Huân... Khi đất nước bị xâm lược, nhiều người trong số họ vẫn giữ vững khí tiết, thể hiện tinh thần yêu nước.

Di sản của bậc danh sư còn mãi với hậu thế

Không chỉ là nhà giáo lớn, ông còn là một nhà thơ để lại nhiều dấu ấn. Hiện nay, các sáng tác của ông phần lớn thất lạc do biến động lịch sử. Tác phẩm hiếm hoi còn lưu lại của ông là bài phú Hoài cổ, gồm 24 cặp câu, thể hiện những suy ngẫm về cuộc đời và con người trong thời kỳ lịch sử nhiều biến động.

Thông qua các điển tích xưa, ông gửi gắm bài học về lòng nhân nghĩa. Bài phú có đoạn: “Rỡ rỡ cúc ba thu, ba thu lụn cúc đà tàn héo; hây hây sen chín hạ, chín hạ qua sen cũng rã rời. Cho hay vực thẳm nên cồn; khá biết gò cao hóa bể...”.

Võ Trường Toản qua đời ngày 9/6 năm Nhâm Tý (27/7/1792) tại làng Hòa Hưng và được an táng tại đây. Hay tin ông mất, chúa Nguyễn Ánh bày tỏ lòng tiếc thương, truy tặng danh hiệu “Gia Định xử sĩ Sùng Đức Võ tiên sinh”, thể hiện sự kính trọng đối với đức độ của nhà nho lỗi lạc. 

Năm 1867, hài cốt của ông được cải táng về làng Bảo Thạnh, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long. Phần mộ của vợ và con gái ông cũng được đưa về an táng bên cạnh. Khu mộ được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1998.

Nơi đây không chỉ lưu giữ dấu tích về cuộc đời của một bậc danh sư mà còn góp phần nhắc nhớ truyền thống hiếu học, tinh thần tôn sư trọng đạo và khí tiết của giới sĩ phu phương Nam.

Khu di tích nằm trong không gian thoáng đãng, bao quanh bởi nhiều cây xanh. Nổi bật ở trung tâm là khu mộ của Võ Trường Toản và người thân. Các ngôi mộ có kiểu dáng được mô tả là “voi phục”, tạo nên nét kiến trúc riêng cho khu di tích.

Cách khu mộ không xa là đền thờ Võ Trường Toản, được xây dựng với phần mái cong theo lối kiến trúc truyền thống. Bên trong, không gian thờ tự được bài trí trang nghiêm, là nơi người dân, du khách, giáo viên và học sinh đến dâng hương, bày tỏ lòng thành kính và tưởng nhớ công lao của người thầy có nhiều đóng góp cho nền học vấn phương Nam.

Tri ân đóng góp to lớn của ông, ngày nay, tên Võ Trường Toản được đặt cho nhiều trường học ở miền Nam. Trong đó có Trường Đại học Võ Trường Toản, thành lập năm 2008, nay thuộc TP Cần Thơ. 

Tại TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Vĩnh Long... tên của ông cũng được đặt cho nhiều ngôi trường bậc trung học cơ sở và trung học phổ thông.  

Ngoài ra, Giải thưởng Võ Trường Toản được đặt theo tên ông cũng là giải thưởng thường niên nhằm tôn vinh những nhà giáo tiêu biểu. Năm 2026, Sở GD-ĐT TP. Hồ Chí Minh công bố danh sách 50 cá nhân đoạt giải, trong đó có các thầy cô đang công tác tại đặc khu Côn Đảo và những cơ sở giáo dục đặc biệt.