Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, gia đình Hồ Tông Thốc ở Nghệ An là trường hợp đặc biệt khi có 3 thế hệ gồm ông, con trai và cháu nội nối tiếp nhau đỗ Trạng nguyên. Người mở đầu truyền thống khoa bảng ấy là Hồ Tông Thốc, một thần đồng nổi tiếng đất Nghệ, đỗ Trạng nguyên khi mới 17 tuổi. 

Thần đồng nổi tiếng với tài làm thơ từ thuở nhỏ

Theo nhiều sử liệu, Trạng nguyên Hồ Tông Thốc (1324-?) quê ở làng Kẻ Cuồi, sau này là Yên Thành, Nghệ An. Sinh ra trong một gia đình nghèo nhưng Hồ Tông Thốc nổi tiếng thông minh, ham học, có trí nhớ tốt và năng khiếu văn chương. Vì thế, từ nhỏ, ông được bạn bè đồng trang lứa ngưỡng mộ, người đương thời gọi là thần đồng.

Theo những giai thoại được lưu truyền, ngày còn nhỏ, Hồ Tông Thốc theo cha sinh sống tại Kẻ Cuồi. Sau đó, ông được gửi đến học với một thầy đồ ở Hải Dương cũ, nay là TP. Hải Phòng. Với khả năng tiếp thu nhanh, làm thơ giỏi, vốn kiến thức lớn, ông được thầy giáo quý mến. 

Nhắc đến tài năng của Hồ Tông Thốc, trong nhiều sử liệu có câu chuyện vị quan lớn họ Lê tổ chức tiệc vào dịp Tết Nguyên tiêu. Khi ấy, bữa tiệc có nhiều văn nhân. Hồ Tông Thốc còn nhỏ tuổi nhưng cũng có mặt trong buổi gặp gỡ.

Ngay khi đề thơ được đưa ra, cậu học trò trẻ đã nhanh chóng cầm bút và làm liền 100 bài thơ khiến những người có mặt không khỏi bất ngờ. Từ câu chuyện này, danh tiếng về tài văn chương của Hồ Tông Thốc ngày càng lan rộng, khiến giới văn nhân trong vùng thêm nể phục.

Năm 1341, khi vừa tròn 17 tuổi, Hồ Tông Thốc tham gia kỳ thi Đình và đỗ Trạng nguyên. Ông đỗ đạt thời nhà Trần, làm quan dưới thời vua Trần Nghệ Tông.

Thành tích đặc biệt ở độ tuổi còn rất trẻ đã đưa ông trở thành một trong những nhân vật tiêu biểu của truyền thống khoa bảng xứ Nghệ.

Nổi tiếng là người có kiến thức uyên bác, giỏi thơ văn, có tài ứng đối linh hoạt, ông nhiều lần được giao nhiệm vụ tiếp đón sứ thần nước ngoài và tham gia các chuyến đi sứ sang Trung Quốc.

Theo sách Giai thoại lịch sử Việt Nam, trong một lần đi sứ, Hồ Tông Thốc từng thể hiện tài năng văn chương khi sửa thơ của Vương Bột - một nhà thơ nổi tiếng Trung Quốc. Điều này khiến quan lại nước bạn phải khâm phục. 

Dưới thời vua Trần Nghệ Tông, Hồ Tông Thốc từng đảm nhiệm chức Hàn lâm học sĩ phụng chỉ, kiêm Thẩm hình viện sứ. 

Năm 1372, vua Trần Nghệ Tông thăng chức cho Hồ Tông Thốc làm Hàn lâm viện đại học sĩ.

Không chỉ có tài năng trong lĩnh vực văn chương và chính sự, ông còn dành tâm huyết cho sử học. Ông được cho là tác giả của 2 công trình gồm Việt Nam thế chí và Việt sử cương mục. Đây là những tác phẩm có giá trị trong lĩnh vực biên soạn lịch sử, song đáng tiếc đều không còn nguyên vẹn và không được lưu truyền đến ngày nay.

Gia đình 3 thế hệ nối tiếp nhau đỗ Trạng nguyên

Không chỉ nổi danh với tài năng văn chương, ngoại giao và sử học, Hồ Tông Thốc còn được hậu thế nhắc đến bởi truyền thống khoa bảng đặc biệt của gia đình. Đáng chú ý, 3 thế hệ trong dòng họ lần lượt nối tiếp nhau đỗ Trạng nguyên, tạo nên dấu ấn hiếm có trong lịch sử khoa cử Việt Nam.

Con trai là Hồ Tông Đốn và cháu nội Hồ Tông Thành cũng lần lượt đỗ Trạng nguyên. Việc 3 thế hệ trong một dòng họ cùng chinh phục học vị cao nhất của nền khoa cử phong kiến được xem là thành tích hiếm gặp trong lịch sử Việt Nam.

Thành tích ấy không chỉ làm rạng danh dòng họ Hồ mà còn trở thành niềm tự hào về truyền thống hiếu học của người dân xứ Nghệ. 

Năm 1404, Hồ Tông Thốc qua đời tại làng Tam Công. Sau khi ông mất, người dân địa phương lập đền thờ trên nền ngôi nhà cũ nhằm tưởng nhớ vị Trạng nguyên cùng những người trong dòng họ Hồ có nhiều đóng góp cho quê hương, đất nước. Di tích nằm tại làng Tam Thọ, Yên Thành, Nghệ An.

Theo tư liệu lưu truyền trong dòng họ, ngôi đền từng bị thiêu rụi trong thời kỳ chiến tranh Trịnh - Mạc. Đến năm 1919, công trình mới được xây dựng lại dưới triều Nguyễn. Kiến trúc đền hiện nay mang đặc trưng của thời kỳ này, với quy mô không quá lớn, kết cấu đơn giản nhưng hài hòa theo phong cách kiến trúc truyền thống miền Trung. Tổng thể di tích gồm hai công trình chính là nhà bái đường (Hạ điện) và điện thờ (Thượng điện), sắp xếp theo hình chữ Nhị.

Ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa của di tích, ngày 25/1/1991, Nhà thờ Trạng nguyên Hồ Tông Thốc là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Đến năm 2012, công trình tiếp tục được phê duyệt dự án quy hoạch, tu bổ và tôn tạo với tổng mức đầu tư hơn 26,6 tỷ đồng, do UBND huyện Yên Thành cũ làm chủ đầu tư.

Ngày nay, đền thờ không chỉ là nơi tưởng niệm Trạng nguyên Hồ Tông Thốc mà còn là địa chỉ góp phần giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống hiếu học, tinh thần yêu quê hương, đất nước. Vào ngày 9 và 10 tháng Giêng Âm lịch hằng năm, tại đây có lễ hội. Đây là dịp người dân địa phương, cư dân các vùng lân cận và con cháu dòng họ Hồ từ nhiều nơi trở về dâng hương, tri ân các bậc tiền nhân.

Để ghi nhớ công lao của vị Trạng nguyên, quê hương Nghệ An còn có nhiều công trình mang tên ông. Tiêu biểu là Trường THCS Hồ Tông Thốc tại Thọ Thành, Yên Thành và tuyến đường Hồ Tông Thốc dài khoảng 2.010m ở Vinh, Nghệ An.

Trải qua nhiều thế kỷ, câu chuyện về gia đình ông Hồ Tông Thốc vẫn là một dấu ấn đáng nhớ, góp phần làm phong phú thêm lịch sử hiếu học của dân tộc.