Người thầy của muôn đời

Danh nhân Chu Văn An (1292-1370), hiệu Tiều Ẩn, tên chữ Linh Triệt, sinh ra tại làng Quang (thuộc huyện Thanh Đàm, tỉnh Hà Đông xưa, nay thuộc Thanh Trì, Hà Nội). Xuất thân trong gia đình không quyền quý nhưng ông luôn được dạy dỗ tốt, tạo điều kiện học hành.

Với bản tính ham học, ông xem việc học là con đường quan trọng nhất để hoàn thiện tri thức và nhân cách. Không màng danh lợi, ông không ngừng học hỏi, trở thành người có học vấn uyên thâm, tiếng thơm lan rộng.

Sau khi đỗ Thái học sinh dưới triều Trần (tương đương học vị Tiến sĩ), Chu Văn An không chọn con đường làm quan ngay mà trở về quê mở trường dạy học, mong muốn đào tạo những thế hệ học trò vừa có tài vừa có đức, có thể góp phần xây dựng đất nước.

Ngôi trường đầu tiên được dựng lên tại làng Huỳnh Cung, tuy đơn sơ nhưng có tổ chức giảng dạy khá bài bản. Học trò được chia theo nhiều cấp độ từ vỡ lòng đến nâng cao, nội dung giảng dạy chủ yếu dựa trên các kinh điển Nho học như Tứ thư, Ngũ kinh. Không chỉ dạy tri thức, ông còn yêu cầu học trò phải là người có đạo đức, trách nhiệm với dân, với nước.

Danh tiếng của Chu Văn An nhanh chóng lan xa, thu hút đông đảo học trò từ nhiều nơi tìm đến theo học. Trường Huỳnh Cung đã đào tạo được nhiều học trò xuất sắc. Trong khoa thi năm 1314 dưới triều Trần Minh Tông, có hai học trò của ông là Phạm Sư Mạnh và Lê Quát đỗ Thái học sinh, sau này đều trở thành những quan lại có đóng góp quan trọng cho triều đình.

Với tài năng, đức độ và những đóng góp to lớn cho nền giáo dục, Chu Văn An được người đời tôn vinh là “Vạn thế sư biểu” - người thầy mẫu mực của muôn đời. 

Hiệu trưởng trường Quốc Tử Giám

Sau khi danh tiếng của Chu Văn An cùng trường Huỳnh Cung lan rộng khắp nơi, ông được vua Trần Minh Tông mời ra kinh thành, giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám - cơ quan giáo dục cao nhất của quốc gia thời bấy giờ. Trong những năm đầu đảm nhiệm cương vị này, nhiệm vụ trọng tâm của ông là trực tiếp giảng dạy và dìu dắt thái tử Trần Vượng, chuẩn bị cho việc kế vị sau này.

Đến năm 1329, khi Trần Vượng lên ngôi, tức vua Trần Hiến Tông, Chu Văn An dành toàn tâm sức cho việc tổ chức và phát triển Quốc Tử Giám.

Ông tiến hành chỉnh đốn, mở rộng quy mô nhà trường, biên soạn bộ Tứ thư thuyết ước - một công trình tóm lược tinh yếu của bốn tác phẩm kinh điển Nho học gồm Luận ngữ, Mạnh tử, Đại học và Trung dung, để làm tài liệu giảng dạy. Từ đó, hoạt động giáo dục tại Quốc Tử Giám ngày càng đi vào nền nếp và phát triển vững chắc.

Tuy nhiên, vua Hiến Tông trị vì trong thời gian ngắn rồi qua đời, Trần Dụ Tông lên ngôi, triều chính dần rối ren, gian thần lộng hành.

Vốn là người ngay thẳng, không chịu được cảnh loạn lạc, Chu Văn An dâng “Thất trảm sớ”, yêu cầu xử trảm 7 kẻ nịnh thần đang thao túng triều đình. Tấu sớ không được chấp thuận, khiến ông thất vọng và quyết định rời bỏ chốn quan trường.

Ông trở về ẩn cư tại vùng Chí Linh, tiếp tục mở trường dạy học và lấy hiệu Tiều Ẩn. Ngoài dạy học, ông còn nghiên cứu y học, trồng cây thuốc để chữa bệnh cho dân.

Những năm cuối đời, ông sống thanh bạch, an vui với việc dạy học và sáng tác thơ văn. Triều đình nhiều lần mời ông trở lại nhưng ông đều từ chối.

Chu Văn An qua đời vào tháng 11/1370. Sau khi mất, triều đình đã đưa ông vào thờ tại Văn Miếu, tôn vinh ngang hàng với các bậc hiền triết, khẳng định vị trí đặc biệt của ông trong lịch sử giáo dục và văn hóa dân tộc.

Lưu danh muôn đời

Là nhà giáo, nhà thơ, nhà thuốc... nổi tiếng, ông để lại cho đời di sản lớn. Tiêu biểu có thể kể đến Y học yếu giải, Quốc ngữ thi tập và Tiều Ẩn thi tập. Thơ văn của Chu Văn An được viết bằng cả chữ Hán và chữ Nôm, thể hiện tình yêu thiên nhiên, quê hương đất nước, đồng thời gửi gắm những suy tư sâu sắc của một bậc trí thức trước vận mệnh quốc gia.

Sau khi ông qua đời, để tưởng nhớ công lao và đức độ của ông, nhiều nơi đã lập đền thờ, trong đó có các di tích tại quê hương và nơi ông từng giảng dạy như đền Thanh Liệt, đền Huỳnh Cung và đền Phượng Sơn ở Chí Linh. Tại đền Phượng Sơn, người đời dựng một cột đá khắc dòng chữ “Chu Văn Trình tiên sinh ẩn cư xứ”, ghi dấu nơi ông từng sống và dạy học.

Ngày nay, tại Hà Nội, tên tuổi Chu Văn An được đặt cho nhiều tuyến đường và cơ sở giáo dục như đường Chu Văn An, Trường THPT chuyên Chu Văn An, Trường Liên cấp Chu Văn An hay các trường tiểu học mang tên ông ở Thanh Liệt, Hoàng Mai...

Không những thế, ngày 7/11/2019, tại Paris (Pháp), Đại hội đồng UNESCO khóa 40 đã thống nhất biểu quyết “Tổ chức lễ kỷ niệm 650 năm ngày mất của Chu Văn An - Nhà sư phạm Việt Nam” và vinh danh ông là Danh nhân Văn hóa Thế giới. Tính đến thời điểm hiện tại, ông là thầy giáo duy nhất của Việt Nam được UNESCO vinh danh.

Bài viết có tham khảo thông tin tại:

Vạn thế sư biểu Chu Văn An - Người thầy của muôn đời - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Chu Văn An - người thầy chuẩn mực muôn đời của Việt Nam - Vnexpress

Chu Văn An "người thầy của mọi thời đại" - Dân Việt