1 triệu USD “ơn nghĩa suốt đời không quên” với Tesla và Elon Musk

Elon Musk – tỷ phú giàu nhất thế giới có trong tay 839,2 tỷ USD (theo tạp chí Forbes) - luôn có một “cái bóng” phía sau. Tên ông là Antonio Gracias, một nhà đầu tư quỹ cổ phần tư nhân đến từ thành phố Detroit (bang Michigan, Mỹ). Hai người quen nhau thông qua mạng lưới Thung lũng Silicon vào đầu những năm 2000 và không lâu sau đó, Gracias (năm nay 55 tuổi, hơn Musk đúng 1 tuổi) - đã cho Musk vay 1 triệu USD trong những ngày đầu của Tesla, khi công ty xe điện lừng danh nước Mỹ này đang bên bờ vực phá sản.

Kể từ đó, họ trở thành bạn thân. Gracias từng làm phù rể trong đám cưới của Kimbal Musk (em trai Elon Musk), hai gia đình thường xuyên đi nghỉ, đón lễ Tết cùng nhau và thậm chí còn từng cùng nhau nghỉ dưỡng tại hòn đảo riêng của ảo thuật gia lừng danh thế giới David Copperfield ở Bahamas.

Gracias theo sát Musk trong hầu hết các dự án. Ông từng ngồi trong Hội đồng quản trị của Tesla - nơi ông giữ vai trò Giám đốc độc lập chính suốt 8 năm - cũng như SpaceX, SolarCity, Neuralink và The Boring Company. Công ty của ông, Valor Equity Partners, là một trong những nhà đầu tư tổ chức đầu tiên của Tesla và đã rót vốn vào gần như mọi công ty của Musk.

Gracias thậm chí còn theo chân Musk vào Chính phủ liên bang Mỹ, đảm nhận một vị trí tại Bộ Hiệu quả Chính phủ của Tổng thống Donald Trump trước khi từ chức vào tháng 7 năm 2025 sau khi bị giám sát về việc quản lý 2 tỷ USD tài sản quỹ hưu trí công trong khi đang là công chức.

Giờ đây, khi SpaceX - công ty hàng không vũ trụ tư nhân của Mỹ, được Elon Musk thành lập vào năm 2002 - chuẩn bị thực hiện vụ IPO lớn nhất lịch sử trên sàn Nasdaq, lòng trung thành của Gracias sắp được đền đáp.

Các thực thể thuộc quỹ Valor của Antonio Gracias hiện nắm giữ hơn 500 triệu cổ phiếu loại A của SpaceX - tương đương khoảng 7,3% công ty, khiến ông trở thành cổ đông cá nhân lớn thứ hai chỉ sau Elon Musk. Với mức định giá 1,75 nghìn tỷ USD mà SpaceX đang hướng tới, phần sở hữu của Gracias trị giá khoảng 90 tỷ USD. Nếu mức định giá của SpaceX đạt 2 nghìn tỷ USD, con số này thậm chí sẽ vượt mức 140 tỷ USD. Dù thế nào, đợt IPO này lịch sử này của SpaceX cũng sẽ đưa Antonio Gracias vào top 50 người giàu nhất thế giới.

Và ông cũng đang “kiếm tiền” từ đó.

Video đồng minh của Elon Musk, Antonio Gracias có thể nằm trong số những người hưởng lợi lớn nhất từ đợt IPO của SpaceX - Nguồn clip: Firstpost

Ba hợp đồng thuê, 20 tỷ USD và một thành viên Hội đồng quản trị

Theo hồ sơ S-1 của SpaceX, tháng 10 năm ngoái, một công ty con của xAI tên là CTC đã ký hợp đồng thuê thiết bị với quỹ Valor của ông Antonio Gracias để cung cấp hạ tầng trí tuệ nhân tạo (AI) - cụ thể là các GPU (bộ xử lý đồ họa) dùng cho trung tâm dữ liệu của xAI (xAI khi đó là công ty riêng của Musk, SpaceX đã sáp nhập nó vào tháng 2 năm 2026). Tháng 1 năm nay, CTC ký hợp đồng thuê thứ hai với Valor. Đến tháng 4, hợp đồng thứ ba được ký kết giữa đôi bên.

Tổng cộng, 3 thỏa thuận này buộc công ty CTC phải trả cho Valor gần 20 tỷ USD trong suốt thời hạn hợp đồng. Và SpaceX bảo lãnh các khoản thanh toán - nghĩa là nếu công ty con của xAI không trả được, chính SpaceX sẽ chịu trách nhiệm. Việc bảo lãnh này khá bất thường: Nó cho thấy xAI không thể tự huy động vốn theo điều kiện tín dụng của mình và cần công ty mẹ “chống lưng”. Hồ sơ mới cũng cho thấy xAI đang gánh nợ, bao gồm trái phiếu bảo đảm với lãi suất 12,5% - mức lãi dành cho bên vay rủi ro cao, cho thấy công ty này gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn tài chính thông thường.

Khi SpaceX niêm yết, toàn bộ nghĩa vụ pháp lý đó sẽ chuyển sang cổ đông đại chúng - những người sẽ “gánh” các khoản nợ hàng tỷ USD từ một thỏa thuận được ký kết khi công ty vẫn còn là doanh nghiệp tư nhân.

Các thực thể của Valor đã thu khoảng 885 triệu USD từ các hợp đồng thuê đó trong năm 2025 và “đút túi” thêm 857 triệu USD chỉ trong hai tháng đầu năm 2026.

Cấu trúc giao dịch này bất thường đến mức kiểm toán viên của SpaceX, PwC, từ chối coi đó là hợp đồng thuê thông thường, thay vào đó gọi là “giao dịch bán và thuê lại thất bại”. Trong một giao dịch bán và thuê lại điển hình, một bên sẽ bán tài sản cho bên khác, rồi thuê lại chính tài sản đó để sử dụng. Ở đây, điều đó đồng nghĩa với việc CTC (công ty con của xAI) đã “bán” các GPU cho Valor, rồi thuê lại chúng để dùng trong các trung tâm dữ liệu của mình. Để thương vụ này được tính là một cuộc mua bán thực sự, Valor cần phải thực sự giành được quyền kiểm soát các GPU đó. Nhưng theo quan điểm của PwC, các điều khoản của thỏa thuận cho thấy CTC vẫn giữ quyền kiểm soát hiệu quả đối với các tài sản này. Điều đó biến Valor không khác gì một bên cho vay thông thường, còn các GPU chỉ đóng vai trò là tài sản thế chấp.

Nói cách khác, SpaceX và xAI đã cấu trúc giao dịch nhằm giữ khoản tài trợ ngoài bảng cân đối kế toán, nhưng PwC không chấp nhận thỏa hiệp. Các kiểm toán viên kết luận rằng về bản chất, đây là các khoản vay chứ không phải hợp đồng thuê, và buộc SpaceX phải ghi nhận khoản nợ này. Con số 9 tỷ USD hiện đang nằm trên bảng cân đối kế toán của SpaceX dưới dạng khoản nợ bên liên quan phải trả cho công ty của chính một trong các Giám đốc của SpaceX.

Cả Valor Equity Partners lẫn SpaceX đều không phản hồi yêu cầu bình luận từ tạp chí Fortune.

“Đó là điều tồi tệ nhất”

Thỏa thuận này đã làm dấy lên sự lo ngại đối với hai chuyên gia hàng đầu về quản trị doanh nghiệp mà Fortune đã phỏng vấn.

Nell Minow, chủ tịch của ValueEdge Advisors, gọi các hợp đồng thuê của Valor là “hết sức đáng lo ngại” - cả về những gì chúng ám chỉ về các con số tài chính của SpaceX lẫn những gì chúng bộc lộ về năng lực quản trị của công ty này. Khi được hỏi thỏa thuận này nằm ở vị trí nào trong số các giao dịch với bên liên quan mà bà từng chứng kiến trong suốt 4 thập kỷ làm việc về quản trị doanh nghiệp, Minow không hề do dự.

“Đối với tôi, đó là điều tồi tệ nhất”, bà nói. “Họ sẽ chẳng biết thế nào là một giao dịch sòng phẳng khách quan ngay cả khi nó sờ sờ trước mắt”.

“Giao dịch sòng phẳng khách quan” là thuật ngữ quản trị doanh nghiệp tiêu chuẩn cho một bài kiểm tra đơn giản: Liệu các điều khoản hợp đồng có được giữ nguyên nếu hai bên là những người xa lạ, không có lợi ích chung nào để phải nể nang hay ban phát đặc ân cho nhau? Đó là cách các công ty đại chúng chứng minh với nhà đầu tư rằng những người nội bộ không âm thầm làm giàu cho bản thân thông qua công việc kinh doanh của công ty và bà Minow ám chỉ rằng đó chính xác là sự đảm bảo mà hồ sơ S-1 của SpaceX đã không thể đưa ra đối với các thương vụ của Valor.

Robert Willens, một chuyên gia về kế toán và thuế tại Trường Kinh doanh Columbia cũng phát hiện ra lỗ hổng tương tự. Các công ty đại chúng thường đưa vào một câu trong phần công bố thông tin của bên liên quan để cam kết rằng các điều khoản “không kém phần thuận lợi” so với những gì một bên không liên kết có thể nhận được. SpaceX đã sử dụng chính xác cụm từ đó trong phần S-1 để mô tả các giao dịch của mình với Tesla (một công ty khác của Elon Musk). Nhưng họ lại không hề dùng nó trong phần mô tả các hợp đồng thuê với Valor.

“Nếu họ không nói rõ ràng, bạn buộc phải tin rằng có thể họ đã không cẩn trọng như trong thỏa thuận đầu tiên và rất có thể họ đang đồng ý với các điều khoản kém thuận lợi hơn so với khi giao dịch với một bên không liên quan”, ông Willens nói. “Họ biết cách diễn đạt khi họ muốn”.

Willens cho biết, nếu các điều khoản với Valor không mang tính sòng phẳng khách quan, các khoản thanh toán tiền thuê có thể hoạt động như một hình thức “chia cổ tức trá hình”; dòng tiền bổ sung chảy vào túi Gracias không phải vì các GPU có giá trị tương đương mức phí Valor đang tính mà vì ông ấy là một nhân vật nội bộ đầy quyền lực. Hồ sơ S-1 cũng không tiết lộ liệu Gracias có tự rút khỏi quá trình phê duyệt của Hội đồng quản trị đối với bất kỳ thỏa thuận nào trong số 3 thỏa thuận kể trên hay không - một sự bỏ sót mà cả Minow và Willens đều cho là đáng chú ý đối với một giao dịch bên liên quan trị giá tới 20 tỷ USD.

Vốn đại chúng, kiểm soát tư nhân

Bà Minow nhận định thỏa thuận này là phong cách điển hình của SpaceX, một công ty vừa muốn “tiếp cận nguồn vốn của một công ty đại chúng” nhưng lại vừa muốn “giữ quyền kiểm soát của một công ty tư nhân”. Trên thực tế, công ty này sẽ là một “công ty bị kiểm soát” theo quy định của sàn Nasdaq - nghĩa là được miễn trừ khỏi các yêu cầu bắt buộc rằng phần lớn thành viên Hội đồng quản trị phải là thành viên độc lập. Bản thân Gracias cũng đang được xếp ghế vào ủy ban nhân sự và tiền lương kiêm ủy ban bổ nhiệm.

Công ty SpaceX đã tái thành lập tư cách pháp nhân tại bang Texas, Mỹ vào năm 2024 sau khi đích thân CEO Elon Musk vận động các nhà lập pháp tiểu bang này làm suy yếu các quyền bảo vệ cổ đông; các tranh chấp cổ đông giờ đây bắt buộc phải được phân xử bằng trọng tài và theo điều lệ của SpaceX, Musk chỉ có thể bị bãi nhiệm khỏi vị trí lãnh đạo bởi những người nắm giữ cổ phiếu Loại B (Class B), mà phần lớn trong số đó đang do chính ông kiểm soát.

Và tất cả những điều này đang diễn ra ngay khi Nasdaq vừa thay đổi các quy tắc của mình nhằm đảm bảo rằng hàng triệu người Mỹ sẽ sở hữu cổ phiếu SpaceX dù họ có muốn hay không. Vào tháng 3, sàn giao dịch này đã triển khai một quy tắc “Gia nhập nhanh” (Fast Entry) mới, cho phép các thương vụ IPO quy mô lớn được tham gia vào chỉ số Nasdaq 100 chỉ sau 15 phiên giao dịch; rút ngắn đáng kể so với khoảng thời gian thông thường từ 3 tháng đến 1 năm. Để so sánh, Facebook từng phải đợi 7 tháng, Airbnb đợi 1 năm và chính Tesla phải đợi tới 3 năm. Reuters đưa tin rằng việc được nhanh chóng đưa vào chỉ số này là một điều kiện trong việc niêm yết trên sàn Nasdaq của SpaceX.

Hệ quả là mọi quỹ đầu tư theo dõi chỉ số Nasdaq 100 - bao gồm quỹ Invesco QQQ trị giá 385 tỷ USD và hàng nghìn tỷ USD trong các quỹ ETF cũng như tài khoản hưu trí khác - sẽ bị buộc phải mua cổ phiếu SpaceX chỉ vài tuần sau khi công ty này lên sàn, bất kể giá cả hay mô hình quản trị của nó ra sao. Các nhà phân tích của Goldman Sachs ước tính sự thay đổi quy tắc này có thể kích hoạt làn sóng “ép mua” lên tới 60 tỷ USD trên toàn bộ hệ sinh thái Nasdaq 100.

“Tôi ước gì họ giỏi kỹ thuật công nghệ cũng như cái cách họ giỏi triệt tiêu mọi con đường giám sát độc lập có thể xảy ra vậy”, bà Minow nói về SpaceX.