Sự suy yếu kéo dài của đồng yên đang trở thành ngòi nổ gây sức ép nặng nề lên các nhà hoạch định chính sách tại Tokyo. Chi phí nhập khẩu gia tăng đẩy giá cả hàng hóa sinh hoạt lên cao, bào mòn sức mua của người dân. Cơn khủng hoảng chi phí sinh hoạt này từng góp phần làm sụp đổ hai đời thủ tướng liên tiếp trước khi nhà lãnh đạo Sanae Takaichi lên nắm quyền. 

Mức độ nghiêm trọng đẩy lên đỉnh điểm vào cuối tháng 4, thời điểm đồng yên lao dốc xuống mốc 160,72 đổi 1 USD - chạm đáy thấp nhất trong gần hai năm. Ngay lập tức, chính quyền Nhật Bản "bơm" gần 74 tỷ USD chỉ trong một tháng để thu mua đồng nội tệ. Đây là số tiền can thiệp trong vòng một tháng lớn nhất lịch sử nước này.

Dù tạo ra sóng tăng ngắn hạn, hiệu ứng từ dòng tiền khổng lồ nhanh chóng tan biến. Đến đầu tháng 6, tỷ giá lại quay về ngưỡng nguy hiểm quanh 160 yên đổi 1 USD. Bộ trưởng Tài chính Satsuki Katayama sau đó liên tục cảnh báo chính phủ đã sẵn sàng thực hiện "hành động phù hợp", ngầm phát tín hiệu về các đợt can thiệp tiếp theo.

Xung đột Trung Đông và đòn đau lạm phát

Sự sụt giảm của đồng yên chịu tác động lớn từ những biến động địa chính trị bùng nổ gần đây. Cuộc chiến giữa Mỹ - Israel với Iran đang giội thêm gáo nước lạnh vào nền kinh tế Nhật Bản. Quốc gia Đông Bắc Á này phải nhập khẩu gần như toàn bộ năng lượng, trong đó hơn 95% lượng dầu thô phụ thuộc hoàn toàn vào khu vực Trung Đông.

Mọi sự gián đoạn nguồn cung tại Trung Đông đều đẩy giá dầu leo thang. Nhật Bản buộc phải thanh toán các hóa đơn năng lượng nhập khẩu bằng đồng USD với chi phí đắt đỏ hơn. Hành động này vô tình làm tăng vọt nhu cầu gom giữ ngoại tệ, trực tiếp tước đi động lực phục hồi của đồng yên.

Bên cạnh đó, xung đột lan rộng kéo theo lạm phát toàn cầu leo thang, làm thay đổi hoàn toàn kỳ vọng của thị trường đối với chính sách tiền tệ của Mỹ. Thay vì cắt giảm, giới đầu tư bắt đầu đặt cược vào khả năng Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) sẽ tiếp tục tăng lãi suất. Điều này biến các tài sản định giá bằng USD trở nên hấp dẫn hơn bao giờ hết.

Yếu tố cốt lõi khiến đồng yên lép vế vẫn nằm ở chênh lệch lãi suất sâu sắc. Dù Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) đã quyết định tăng lãi suất vào tháng 12 lên mức cao nhất trong 30 năm, mặt bằng này vẫn quá thấp nếu đặt lên bàn cân quốc tế. Khoảng cách thu nhập khổng lồ khuyến khích dòng vốn tháo chạy khỏi Nhật Bản. Giới đầu tư liên tục vay đồng yên giá rẻ để rót vào các tài sản có lợi suất cao hơn ở nước ngoài.

Tình hình càng thêm tồi tệ vào cuối tháng 4 khi BOJ hoàn toàn giữ im lặng, không đưa ra bất kỳ tín hiệu nào về thời điểm rục rịch tăng lãi suất đợt tiếp theo. Sự mập mờ từ ngân hàng trung ương lập tức kích hoạt đợt xả hàng mới trên thị trường tiền tệ.

Cái giá của đồng tiền yếu

Thực tế, xu hướng mất giá của đồng yên suốt một thập kỷ qua không hoàn toàn mang màu xám. Nó từng biến Nhật Bản thành thiên đường du lịch giá rẻ thu hút hàng triệu du khách quốc tế, đồng thời thổi bùng lợi nhuận cho các tập đoàn xuất khẩu khổng lồ.

Tuy nhiên, đối với một nền kinh tế phụ thuộc nặng nề vào nguồn nguyên liệu thô và năng lượng bên ngoài, đồng yên kiệt sức đang đẩy doanh nghiệp nội địa vào thế gọng kìm khi biên lợi nhuận bị thu hẹp nghiêm trọng, còn người tiêu dùng phải gánh chịu làn sóng tăng giá.

Sức ép không dừng lại ở bài toán nội tại. Tổng thống Mỹ Donald Trump từng nhiều lần đăng đàn chỉ trích việc đồng yên duy trì ở mức thấp, cáo buộc Nhật Bản cố tình tạo lợi thế cạnh tranh bất bình đẳng cho hàng hóa xuất khẩu. Vấn đề tỷ giá nhanh chóng bị kéo vào các cuộc đàm phán thương mại căng thẳng giữa hai bờ Thái Bình Dương.

Để hạ nhiệt căng thẳng, việc đưa đồng yên mạnh lên trở thành nhiệm vụ bắt buộc. Theo thông lệ, Bộ Tài chính Nhật Bản sẽ đưa ra quyết định can thiệp, còn BOJ đóng vai trò đơn vị thực thi thông qua một nhóm nhỏ các ngân hàng thương mại. Các ngân hàng này sẽ xả USD để gom mua đồng yên. Nguồn USD khổng lồ được lấy trực tiếp từ quỹ dự trữ ngoại hối, dưới dạng tiền mặt hoặc việc bán tháo các khoản nắm giữ Trái phiếu Kho bạc Mỹ.

Sức mạnh tài chính của Nhật Bản thể hiện qua quy mô dự trữ ngoại hối đạt 1,17 nghìn tỷ USD vào cuối tháng 4. Tuy nhiên, chỉ sau một tháng rải tiền can thiệp, con số này đã sụt giảm xuống còn 1,09 nghìn tỷ USD.

Ranh giới mong manh và sức ép từ Washington

Lịch sử cho thấy các đợt can thiệp trực tiếp mang lại tác động thị trường cực kỳ tàn khốc trong ngắn hạn. Chỉ trong vài giây sau khi lệnh được kích hoạt, đồng yên có thể đảo chiều tăng tới 2 yên đổi 1 USD, và tiếp tục đà bứt phá thêm 4 đến 5 yên trong vài giờ sau đó. Những cú đảo chiều đột ngột này có thể thổi bay tài khoản của các tay chơi đầu cơ, đồng thời gây rối loạn cho doanh nghiệp trong việc chốt hợp đồng và phòng ngừa rủi ro tỷ giá.

Năm 2024, Nhật Bản từng đốt gần 100 tỷ USD cho 4 đợt can thiệp mua vào đồng yên. Cả 4 lần đó, tỷ giá đều chạm mốc 160 yên đổi 1 USD, biến con số này thành "lằn ranh đỏ" trong chiến lược của chính phủ.

Để trừng phạt cho giới đầu cơ, giới chức Nhật Bản luôn giữ bí mật tuyệt đối và không bao giờ xác nhận hành vi can thiệp ngay lập tức. Thay vào đó, Bộ Tài chính chỉ công bố số tiền đã chi ra vào cuối tháng. Chiến thuật tung tin hỏa mù này kết hợp với các phát ngôn mang tính "can thiệp bằng lời nói" từ các quan chức tài chính hàng đầu nhằm gieo rắc sự sợ hãi. Khi cụm từ "sẵn sàng thực hiện hành động" được thốt ra, thị trường hiểu rằng thời điểm xả tiền đã ở rất gần.

Dù vậy, giới phân tích nhận định dự trữ ngoại hối sinh ra là để bảo vệ nền kinh tế trước các cú sốc tài chính lớn, không phải là công cụ để kéo một đồng tiền đi ngược lại quy luật thị trường. Việc can thiệp đơn phương chỉ giúp mua thêm thời gian chứ không thể đảo ngược xu hướng nếu các yếu tố kinh tế vĩ mô không thay đổi.

Về mặt ngoại giao, việc can thiệp để làm yếu đồng tiền rất dễ bị cáo buộc thao túng tiền tệ, nhưng hành động can thiệp để đỡ giá đồng yên lại nhận được sự cảm thông lớn hơn. Tháng 1 vừa qua, Ngân hàng Dự trữ Liên bang chi nhánh New York từng thay mặt Bộ Tài chính Mỹ chủ động liên hệ với các tổ chức tài chính để truy vấn về tỷ giá USD/Yên, tạo đà cho đồng yên phục hồi mạnh.

Tháng 3 năm ngoái, ông Donald Trump từng đe dọa áp thuế lên hàng hóa Nhật Bản để đáp trả vấn đề tỷ giá. Mặc dù Nhật Bản vẫn nằm trong danh sách giám sát hành vi ngoại hối của Mỹ, nước này chưa chạm đủ các tiêu chí để bị dán nhãn thao túng tiền tệ.

Đến tháng 9, Mỹ và Nhật Bản thống nhất tuyên bố chung, trong đó giới hạn việc can thiệp chỉ áp dụng khi thị trường xuất hiện biến động quá mức hoặc mất trật tự. Khung thỏa thuận này mở ra khoảng trống pháp lý cho Nhật Bản hành động, miễn là có sự thông báo trước cho Washington.

Mặc dù vậy, giải pháp triệt để nhất lại vừa được Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent phát đi tín hiệu. Washington cho rằng cách duy nhất để giải quyết tận gốc vấn đề không phải là đốt tiền dự trữ, mà là cho phép Ngân hàng Trung ương Nhật Bản mạnh tay nâng lãi suất, để đồng yên tự do tìm lại giá trị thực của mình.