Sớm bộc lộ năng khiếu Toán học

Giáo sư Lê Văn Thiêm sinh ngày 25/3/1918 tại Đức Thọ, Hà Tĩnh - vùng đất được mệnh danh "chảo lửa, túi mưa".  Sau khi cha mẹ qua đời, ông theo anh trai vào Quy Nhơn sống và học tại Trường Collège de Quy Nhơn, nay là Trường Quốc học Quy Nhơn.

Với tố chất thông minh, đặc biệt là năng khiếu về Toán học, ông được các thầy cô yêu quý, đánh giá cao. Chỉ trong 4 năm, từ 1933 đến 1937, ông hoàn thành chương trình học kéo dài 9 năm và đứng đầu danh sách khen thưởng của nhà trường khi tốt nghiệp. 

Sau đó, ông tiếp tục vượt qua các kỳ thi tú tài và nuôi ước vọng được theo đuổi Toán học ở bậc đại học.

Năm 1938, Lê Văn Thiêm ra Hà Nội. Thời điểm đó, Đại học Đông Dương chưa đào tạo chuyên ngành Toán học nên ông theo học lớp Lý - Hóa - Sinh (PCB). Với thành tích xuất sắc, ông đứng thứ 2 trong kỳ thi và được trao học bổng sang Pháp du học.

Tiến sĩ Toán học đầu tiên của Việt Nam

Lê Văn Thiêm trở thành sinh viên Trường Đại học Sư phạm Paris (École Normale Supérieure de Paris), một cơ sở đào tạo khoa học danh tiếng của Pháp. Tuy nhiên, Chiến tranh thế giới thứ hai khiến quá trình học tập của ông bị gián đoạn.

Đến năm 1941, ông mới có thể tiếp tục việc học. Chỉ sau 1 năm, ông hoàn thành chương trình cử nhân Toán học, trong khi thông thường chương trình này kéo dài khoảng 3 năm. 

Sau khi hoàn thành bậc học tại Paris (Pháp), Lê Văn Thiêm dành một thời gian nghiên cứu tại Thụy Sĩ và có cơ hội làm việc với nhà toán học Rolf Nevanlinna - một trong những chuyên gia hàng đầu về lý thuyết hàm phân hình. Những nghiên cứu trong giai đoạn này trở thành cơ sở quan trọng cho công trình khoa học của ông sau đó.

Năm 1943, theo một số tư liệu, ông hoàn thành bậc Thạc sĩ tại Paris. Sau đó, với học bổng của Quỹ Alexander von Humboldt, ông sang Đức làm luận án Tiến sĩ tại Đại học Göttingen dưới sự hướng dẫn của nhà toán học Hans Wittich.

Theo hồ sơ lưu trữ của Đại học Göttingen, ông bảo vệ luận án vào ngày 4/4/1945, do Hans Wittich hướng dẫn và phản biện chính. Hồ sơ cũng ghi nhận bằng Tiến sĩ được cấp vào ngày 8/4/1946, với kết quả đánh giá ở mức giỏi.

Cột mốc này đưa ông trở thành người Việt Nam đầu tiên có bằng Tiến sĩ Toán học. Thành tựu đạt được tại Göttingen không chỉ đánh dấu bước tiến trong sự nghiệp cá nhân mà còn mở ra một dấu mốc quan trọng đối với lịch sử toán học Việt Nam.

Sau khi hoàn thành luận án tại Đức, ông tiếp tục theo đuổi nghiên cứu về hàm giải tích và lý thuyết phân phối giá trị các hàm phân hình. Những kết quả ông tích lũy trong thời gian nghiên cứu cùng Nevanlinna tại Thụy Sĩ có vai trò quan trọng đối với công trình khoa học tiếp theo.

Tại Pháp, ông thực hiện luận án Tiến sĩ quốc gia về Toán dưới sự hướng dẫn của Giáo sư Georges Valiron - chuyên gia hàng đầu của Pháp về hàm giải tích của một biến phức. Đề tài luận án là Về bài toán ngược trong lý thuyết phân phối giá trị các hàm phân hình.

Nhiều tư liệu của Việt Nam ghi nhận ông bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ quốc gia vào năm 1948, trong khi các tư liệu khác xác định mốc năm 1949. Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội hiện ghi nhận Lê Văn Thiêm bảo vệ Tiến sĩ khoa học tại Đại học Paris năm 1949.

Trong thời gian làm việc tại châu Âu, Giáo sư Lê Văn Thiêm tiếp tục gắn bó với nghiên cứu toán học tại Thụy Sĩ. Ông làm việc cùng Giáo sư Rolf Nevanlinna tại Đại học Zurich và được mời giảng dạy Toán học, Cơ học tại đây.

Từ bỏ hào quang ở trời Tây, về nước cống hiến

Dù đang có sự nghiệp thuận lợi tại Thụy Sĩ, cuối năm 1949, hưởng ứng lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông quyết định trở về Việt Nam. Khi ấy, cuộc kháng chiến chống Pháp đang diễn ra quyết liệt. Từ Bangkok (Thái Lan), ông vượt qua nhiều chặng đường gian nan, đi bộ xuyên qua rừng Nam Bộ rồi theo đường mòn ra Việt Bắc, trung tâm của cuộc kháng chiến.

Tại Việt Bắc, Giáo sư Lê Văn Thiêm gặp những trí thức tiêu biểu như Tạ Quang Bửu, Trần Đại Nghĩa. Cùng với họ, ông tham gia xây dựng nền khoa học và giáo dục trong điều kiện đất nước còn nhiều khó khăn, tỷ lệ người mù chữ rất cao.

Đầu năm 1950, ông được giao thành lập và làm Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Cơ bản, đồng thời đảm nhiệm cương vị Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm. Cả 2 cơ sở đều hoạt động trong vùng tự do giữa thời điểm cuộc kháng chiến chống Pháp diễn ra ác liệt.

Sau đó, ông lần lượt đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong lĩnh vực giáo dục và khoa học. Ông từng giữ chức Trưởng khoa Khoa học ở Hà Nội; đến năm 1959 là Phó Hiệu trưởng đại học và Vụ trưởng Vụ Khoa học thuộc Ủy ban Khoa học Nhà nước.

Năm 1966, Giáo sư Lê Văn Thiêm trở thành Chủ tịch đầu tiên của Hội Toán học Việt Nam. 

Đến năm 1975, ông được giao làm Viện trưởng đầu tiên của Viện Toán học. Trên cương vị này, ông có nhiều đóng góp trong việc xây dựng Viện thành trung tâm nghiên cứu toán học đầu tiên của Việt Nam, đồng thời phát triển đội ngũ nghiên cứu và đào tạo nhân lực cho ngành.

Ông còn có nhiều nghiên cứu có tính ứng dụng cao. Năm 1964, nhóm nghiên cứu của Giáo sư Lê Văn Thiêm thực hiện các tính toán phục vụ nổ mìn tại mỏ đá Núi Voi, cung cấp vật liệu cho Khu gang thép Thái Nguyên. 2 năm sau, ông tham gia xây dựng các phương án tính toán giúp Bộ Quốc phòng nâng cao hiệu quả nổ mìn làm đường.

Đáng chú ý, việc giải bài toán nổ mìn định hướng đã hỗ trợ lực lượng thanh niên xung phong nạo vét kênh Nhà Lê, tuyến đường thủy chiến lược từ Thanh Hóa đến Hà Tĩnh, phục vụ vận chuyển hàng hóa, vũ khí vào chiến trường trong kháng chiến chống Mỹ.

Giáo sư Lê Văn Thiêm cùng các cộng sự Ngô Văn Lược, Hoàng Đình Dung và Lê Văn Thành cũng tham gia nghiên cứu, tính toán phục vụ nhiều công trình trọng điểm, như chế độ dòng chảy, nước thấm tại các đập thủy điện Hòa Bình, Vĩnh Sơn và chất lượng nước cho công trình thủy điện Trị An.

Giáo sư Lê Văn Thiêm cũng là một trong những người đặt nền móng cho hoạt động xuất bản toán học trong nước. Ông tham gia sáng lập, giữ vai trò Tổng biên tập đầu tiên của Tạp chí Toán học và tạp chí Acta Mathematica Vietnamica, góp phần đưa các công trình toán học Việt Nam đến với cộng đồng nghiên cứu quốc tế.

Từ năm 1980 đến khi qua đời, ông làm việc tại cơ sở của Trung tâm quốc gia ở TP. Hồ Chí Minh, đồng thời thành lập Trung tâm Toán ứng dụng và Tin học.

Với những đóng góp cho cách mạng, khoa học và giáo dục, Giáo sư Lê Văn Thiêm được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học tự nhiên và kỹ thuật đợt đầu tiên năm 1996. Ông cũng được trao Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước hạng Nhất và Huân chương Lao động hạng Nhì.

Bài viết tham khảo thông tin tại:

GS. Lê Văn Thiêm - Đại học Quốc gia Hà Nội

GS Lê Văn Thiêm, nhà toán học của những lần "đầu tiên" lịch sử - Trang tin điện tử Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.